स्नातकधर्मान् सम्यगनुष्ठाय, अग्निहोत्रादिकं परित्यज्य, स्वात्मनि एव स्थित्वा, द्वन्द्वविनिर्मुक्तः सर्वसंगपरित्यागी भव। अल्पाहारः, जितेन्द्रियः, अव्यथमानः परिव्राजकः सन्, योगनिष्ठः, बहिर्विषयस्पर्शान् वर्जय। एवं स योगः प्राप्यते, दुःखसंयोगनाशनः, अनुत्तमः, अवर्णनीयः, मोक्षहेतुः, असङ्गः; तेन योगेन पुनः पञ्चभूतैः संयोजनं न भविष्यति। ततः पितरुवाच— "वत्स! स योगः मोक्षस्य परं कारणं यथाकथं प्राप्यते, तं विस्तरेण मे व्याख्याहि, येन भूतसंयोगात् विमुक्तः स्याम्। स योगः केनचित्सङ्गिनापि संसारपाशैर्न बध्यते, योगिनो वा अयोगिनो वा, स कथं भवति, तदपि ब्रूहि। मम मनः शरीरं च संसारतापदुःखैः दग्धं, तस्मात् ब्रह्मविद्याजलैः शीतलैः वचोबिन्दुभिः मां सिञ्च। अविद्यायाः कृष्णसर्पेण दष्टः, तद्विषेण पीडितः, मृतवत् स्थितः अहं, तव वचनामृतैः मां जीवय। पुत्रदारगृहक्षेत्रस्नेहगजेन मोहितः, सत्यमेव, त्वं तत्त्वज्ञानविपाशेन मां शीघ्रं विमोचय।" ततः पुत्र उवाच— "पितः! पूर्वं यथोचितप्रश्नपूर्वकं दत्तात्रेयेन अलर्काय योग उपदिष्टः, स योगः मया श्रुतः, स त्वया श्रोतव्यः।" पितरुवाच— "स कः दत्तात्रेयः? कस्य पुत्रः? स योगः कथं उपदिष्टः? कश्चायं पुण्यात्मा अलर्कः येन स योगः पृष्टः?" पुत्र उवाच— "प्रतिष्ठानायां कौशिकः नाम ब्राह्मणः आसीत्, स पूर्वकृतदुष्कृतात् कुष्ठरोगेण व्याधितः। स तथा व्याधितोऽपि, तस्य पत्नी पतिसेवायां देवादिव स्थित्वा, पादसंवाहनं, अङ्गमर्दनं, स्नानवस्त्रभोजनादिकं चकार। कफमूत्रपुरीषरक्तप्रक्षालनं, गुह्यसेवा, प्रियवादनं च तया कृतम्। सा पतिसत्कारेणातिशयेन नम्रभावेन तिष्ठन्ती, स तु कोपात् ताम् उग्रं निन्दाम् अकरोत्। तथापि सा पतिव्रता तं स्वदेवतया पश्यन्ती, भीषणत्वेऽपि तम् सर्वेभ्यः श्रेष्ठं मन्यते स्म। स च कुष्ठरोगात् गच्छितुं अशक्तः, कदाचित् भार्यां प्रति—'तां गणिकां येयं राजमार्गे दृष्टा, या गृहे वसति, तस्याः निकटे मां नय, धर्मज्ञे! सा हि मम हृदि वसति।' इति उक्तवान्। 'या कन्या प्रातःकाले दृष्टा, सा रात्रौ आगता; तां दृष्ट्वा, सा मम हृदयात् न निष्क्रान्ता।' 'सा यौवनमत्ताऽङ्गना यदा मां न आलिङ्गयति, तदा त्वं मम मरणं द्रक्ष्यसि।' 'कामः पुरुषेषु चपलः, सा च बहुभिः कामिता; मम अगमनशक्त्या मार्गो दुस्तरः।' इत्येवं पतिसंप्रेषणं श्रुत्वा, सा धर्मपत्नि, कुलजा, सुभगा, पतिसतता, वस्त्राणि बद्ध्वा, धनं गृहीत्वा, पतिं स्कन्धे स्थाप्य, शनैः प्रस्थितवती। रात्रौ मेघच्छन्ने गगने, विद्युत्प्रभाभिर्विद्युमान्, सा द्विजसुता पतिसुखार्थं राजमार्गे गतवती। मार्गे तु, शूलारोपितः कश्चन चौरः आसीत्, सन्देहेन दण्डितः; तत्र माण्डव्यः नाम द्विजः, अन्धकारे महता दुःखेन पीडितः स्थितः। तस्याः पतिं स्कन्धे स्थाप्य, कौशिका तं मार्गं ययौ; माण्डव्यः पादपीडया कोपितः, तं कौशिकं प्रति उवाच— 'येन अहं पादैः अतिशयं पीडितः, कम्पितः, घोरं दशां प्राप्तः, स पापिष्ठः पुरुषः—' 'स प्रातःकाले निश्चितं प्राणान् हानिष्यति; स एव सूर्यदर्शनात् नाशं गमिष्यति।' इत्येवं पतिसापत्तिं श्रुत्वा, सा भार्या दुःखिता, 'सूर्य उदयिष्यते न' इति उक्तवती। ततः सूर्ये अनुदिते, रात्रिः अविच्छिन्ना अभवत्; बहून् दिनान् एषा स्थितिः, देवाः च भीताः अभवन्। 'जपहोमपितृदैवतबलिहीनं जगत् कथं न विनश्येत्?' 'अहोरात्रविभागे न सति, मासऋतूनां परिसमाप्तिः न स्यात्; तेषां चान्ते दक्षिणायनउत्तरायणयोः ज्ञानं न स्यात्।' 'तयोः अज्ञानात् संवत्सरस्य कालस्य च ज्ञानं कथं स्यात्? संवत्सराभावे कालज्ञानं न प्रवर्तते।' 'पतिव्रतायाः वचनेन सूर्य उदयति न; सूर्ये अनुदिते, स्नानदानादिकं कर्म न प्रवर्तते।' 'अनलस्य गत्यभावे यज्ञकर्म न दृश्यते; हविर्दानाभावे न अस्माकं पन्थाः प्रवर्तते।' 'वयं च यज्ञशेषैः मानवैः पोष्यामा; वृष्ट्या च मानवान् धान्यादिलाभाय अनुगृह्णीमः।' 'मानवाः उत्पन्नवनस्पतिभिः यज्ञैः अस्मान् पूजयन्ति; पूजिताः च यज्ञादिभिः तेषां कामान् प्रयच्छाम।' 'वयं जलं अधः सिञ्मः, मानवाः चोर्ध्वं जुह्वन्ति; वयं जलैः, मानवाः हविषा, स्वीयं स्वीयं समर्पयन्ति।' 'ये पापिष्ठाः नित्यनैमित्तिककर्म न कुर्वन्ति, यज्ञभागं स्वयमेव भुञ्जते, ते दुष्टाः—' 'तेषां पातकानां नाशाय, वयं तेषां जलसूर्याग्निवायुपृथिवीं दूषयामः।' 'दूषितं जलादिकं भुञ्जानानां पापकर्मणाम्, तीव्राः आपदः जायन्ते, मृत्युं प्रति नयन्ति।' एवं कथायाम्, शिष्यः पितरं योगमार्गं पृच्छति, तस्य तत्त्वज्ञानार्थं प्राचीनकथां दत्तात्रेयस्य अलर्काय उपदेशं च श्रावयति, तत्र कौशिकस्य पतिव्रतात्वं, तस्य भार्याया अपूर्वसत्यनिष्ठां, तस्याः वचनबलात् जगतो व्यवधानं, देवतानां च चिन्तां, यज्ञकर्मणां च अवरोधं विस्तार्य प्रतिपाद्यते।