सर्वे जनाः पुरतः पश्चाच्च तं वत्सलया वाचा सम्पूजयन्तः, ‘‘दीर्घायुष्मान् भव, महाभाग! शत्रवो हताः। पितरौ तव हर्षय, अस्माकं च क्लेशान् अपाकुरु’’ इति वदन्तः, स तेनैव भावेन पितुः गृहम् प्रविवेश, तत्रैव हर्षोत्कण्ठा समुत्पन्ना। तं पितरौ मातरश्च अन्ये बान्धवाश्च सस्नेहं समालिङ्ग्य, शुभाशिषः ददुः, दीर्घायुस्त्वमिति कामयन्तः। स तदा प्रणम्य विस्मितः पितरं पप्रच्छ, ‘‘किमिदम्?’’ इति। स च पितरः सर्वं यथावत् तस्मै न्यवेदयत्। यदा प्रियाया मदालसाया निधनं श्रुत्वा पितरौ च पुरतः दृष्ट्वा, स लज्जाव्यथायाः सागरे निमग्नः अभवत्। चिन्तयामास, ‘‘सा यौवनेषु या स्त्री, मम निधनश्रवणात् प्राणान् त्यक्तवती—सा साध्वी! अहो मम कठिनहृदयस्य लज्जा।’’ पुनः चिन्तयामास, ‘‘अहं क्रूरः, अधमः, तस्याः मृगाक्ष्याः विना जीवन्, या मम हेतोः मृतवती—कथं निःस्पृहः अस्मि।’’ मनः संयम्य, मोहवेगं शीघ्रं परित्यज्य, दीर्घं निःश्वस्य शोकाकुलः पुनः विचारयामास—‘‘यदि सा मम कृते प्राणान् त्यक्तवती, अहं तस्यै किं पुण्यं कृतवान्? एषा खलु स्त्रीषु प्रशंस्या। यदि अहं दुःखितः पुनः पुनः ‘हा प्रिये’ इति रुदन्, तदपि न प्रशंस्यं, वयं हि पुरुषाः। अथवा शोकविह्वलः मलिनः दीनः चेद् अहं, रिपूणां हास्यविषयः, अवमानस्य पात्रं स्याम्।’’ ‘‘शत्रून् हन्तव्यम्, राजानं पितरं सेवितव्यम्; तस्य प्राणाः मयि संस्थिताः—कथं त्यजामि तान्?’’ इति निश्चित्य, ‘‘स्त्रीस्वं त्यक्तव्यम्, अत्र धर्मः—न चैतत् तस्या हिताय, किञ्चिदपि। दयां कर्तव्यानि, न फलहेतोः; सा मम कृते प्राणान् त्यक्तवती—एषा लघ्वी क्रिया तस्या।’’ इति सन्तानाः उक्तवन्तः। ततः निश्चयमाकरोत्, उदककर्म चकार, ततः उत्तरक्रियाः कृत्वा, ऋतध्वजः उवाच—‘‘यदि सा तन्वङ्गी मदालसा न मम भार्या, तर्हि अस्मिन्नेव जन्मनि अन्यां न वाञ्छामि। या मृगाक्षी गन्धर्वकन्या, तस्याः विना अन्यया न रमिष्यामि—सत्यं वदामि। या गजगमना धर्मपत्नी, तां विना अन्यां न गृह्णीयामि—सत्यं वदामि।’’ इति। तस्य सन्तानाः पुनरूचुः—‘‘स्त्रीभिः सर्वैः सुखं त्यक्त्वा, स पिता स्वसदृशैः सुहृद्भिः सह क्रीडन् वसति, तस्या विना। एष धर्मः परमः, पितः! कः तं कर्तुं शक्नुयात्? देवतानामपि सुलभो न, अन्येषां तु कथं पुनः?’’ इति। तदेतद् श्रुत्वा, जडः उवाच—तयोर्वचः श्रुत्वा पितरं चिन्तयित्वा, नागराजः सुतान् प्रति स्मयमान इव उवाच। नागराजः अश्वतरः उवाच—‘‘यदि अशक्यं ज्ञात्वा पुरुषाः न कर्म कुर्वन्ति, तर्हि सर्वः प्रयासः विफलः स्यात्, स एव परमः नाशः। पुरुषः स्वबलं समर्प्य कर्म आरभेत; कर्मणः परिणामः दैवं पुरुषकारश्च। तस्मात् अहम् अपि यथाशक्ति यत्नं करिष्यामि; तपः कृत्वा शीघ्रं साधयिष्यामि।’’ इति। एवं निर्णीय, नागपतिः तपः कर्तुं हिमवतः शृङ्गे प्लक्षावतरणतीर्थं गतः, तत्र कठोरं तपः कृतवान्। तत्र नियताहारः, त्रिः स्नानं कुर्वन्, सरस्वतीं स्तोत्रैः स्तोतुम् आरब्धवान्। अश्वतरः उवाच—‘‘मम इच्छा, जगन्मातरं शुभां देवीं सरस्वतीं सम्पूज्य, प्रणम्य स्तौमि। या सत्, असत्, सत्यं, अल्पं, मोक्षदं, सारं—यत् त्वया विना नास्ति, तत् सर्वं योगवत् प्रतिष्ठितम्। त्वं अक्षरा, परा देवी, यस्याम् सर्वं प्रतिष्ठितम्; अक्षरं परं, परमाणुरूपेण स्थितम्। अक्षरं परं ब्रह्म, इदं च जगत् क्षरस्वरूपम्; अग्निः दारुषु, परमाणवः पृथिव्याम्। एवं त्वयि ब्रह्म च, इदं च विश्वं निःशेषम्; त्वं ओंकाररूपिणी, स्थिरा च चलाऽपि। त्रिषु मात्रासु, त्रिलोके, त्रिषु वेदेषु, त्रिविधे विद्या, त्रिषु चाग्निषु सर्वं त्वयि संस्थितम्। त्रयः प्रकाशाः, त्रयः वर्णाः, धर्मस्य त्रयः स्रोतांसि; त्रिगुणाः, त्रिस्वनाः, त्रयो वेदाः, त्रयः आश्रमाः। त्रिकालः, त्रिस्थितिः, पितरः, अहोरात्रे, इत्यादि—एषा त्रिमात्री देवी सरस्वती तव स्वरूपम्। ब्रह्मणः आद्यं नित्यं रूपं मुनिभिः पृथक् दृष्टम्; सप्त सोमयज्ञाः, सप्ताहुतयः, सप्त पक्तयः। एते ब्रह्मवादिभिः तव वाक्येन क्रियन्ते; अन्यच्च, अवर्णनीयं परं रूपं, अर्धमात्रासमन्वितम्। अच्युतं, अक्षरं, दिव्यम्, विकाररहितं—एतत् तव परं रूपं, यं न वर्णयितुं शक्नोमि। नास्य जिह्वा, न रक्तोष्ठः, न चान्यं रूपलक्षणम्; इन्द्रः, वसवः, ब्रह्मा, सोमः, सूर्यः, प्रकाशः अपि—सर्वे त्वां न वेदुः। विश्वाधारः, विश्वरूपः, जगन्नाथः, परेश्वरः—सांख्यवेदान्तशास्त्रेषु बहुधा प्रतिष्ठितः। अनादिः, न मध्यः, न च अन्तः; सत्, असत्, च केवलं सत्; एकः, अनेकः, नापि एकः, सर्वभावग्रहणात्मकः।