यथा वृक्षस्य शाखाः केचनाधः केचनोर्ध्वं च विविधदिशं विकसन्ति, एवं ताः शाखाः तत्र वर्णिताः। या अपि कामदुधा-वृक्षाणां शाखाः पूर्वं आसन्, ताः द्विजश्रेष्ठ गृहशाखाः अभवन्; तेन ताः काष्ठरूपताम् आपन्नाः। ताः शाखाः परस्परं क्षयं प्राप्य, जीविकायाः उपायान् चिन्तयामासुः; यदा मधु नष्टम्, तदा कामदुधा-वृक्षाः सम्पूर्णतया विनष्टाः। तदा जनाः शोकसन्तप्ताः, तृष्णया च क्षुधया च पीडिताः, त्रेतायुगस्य आरम्भे तेषां सिद्धिः अभवत्। यदा अन्ये जीविका-उपायाः विफलाः, तदा तेषां कृते विपुलं वर्षम् अभवत्; तस्मात् वर्षात् या अपि वारि अधोभागेषु प्रवहन्ति, सा सुलभा अभवत्। वर्षेण नद्यः रुद्धाः, अधस्तात् वाहिन्यः निर्मिताः; या अपि अल्पा वारि पूर्वं भूमौ प्राप्ता, ताः तत्र संजाताः। तदा भूमेः संयोगात् ओषधयः उत्पन्नाः; चतुर्दश प्रकाराः, कृषिताः अकृषिताश्च, बीजवपनं कर्षणं विना एव, स्वयमेव अभिवृद्धाः। वृक्षाः लतानि च, येषां पुष्पफलानि ऋतूनुसारं जातानि, ताः अपि अभवन्; एवं त्रेतायुगस्य आदौ प्रथमं ओषधीनां प्रादुर्भावः अभवत्। तेषां ओषधीनां साहाय्येन जनाः त्रेतायुगे जीवितवन्तः, मुनिश्रेष्ठ; किन्तु ततः अकस्मात् कामः लोभश्च तेषु उत्पन्नौ। तेन कारणेन ते जनाः नद्यः क्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षान् लतान् ओषधयश्च स्वस्वबलानुसारं स्वत्वेन गृह्णन्ति स्म। तस्मात् दोषात्, द्विजश्रेष्ठ, ओषधयः न ववर्धुः; बहवः एकस्मिन्नेव काले नष्टाः, विप्र। यदा ताः अपि पुनः विनष्टाः, तदा जनाः भ्रमिताः क्षुधया पीडिताश्च, ब्रह्मणि परमेश्वरे शरणं जग्मुः। सः ब्रह्मा तदवस्थां विज्ञाय, भूमिं उपभुक्तां दृष्ट्वा, सुमेरुं पर्वतं वत्सरूपेण कृत्वा, तां भूमिं दुग्धवान्, सः प्रभुः महाबलः। एवं सः भूमिं दुग्ध्वा, तस्यां बीजानि उत्पन्नानि; तानि कृषितानि अकृषितानि च बीजानि पुनः अभवन्। फलसम्पन्नानां ओषधीनां गणाः सप्तदश स्मृताः; तत्र शालि, यवः, गोधूमः, श्यामाकः, तिलः च। प्रियङ्गुः, उदरः, कोरदूषः, चिणकः; माषः, मुद्गः, मसूरः, निष्पावः, कुलत्थः च। अधकः चणकश्च, एवं सप्तदश समूहाः; एते प्राचीनाः कृषित-ओषधिविशेषाः। चतुर्दश प्रकाराः कृषिताः अकृषिताश्च ओषधयः उत्पन्नाः; शालिः, यवः, गोधूमः, श्यामाकः, तिलः च। प्रियङ्गुः सप्तमः, कुलत्थः अष्टमः; ततः श्यामकः, निवारः, यवः, तिलः, गवेधुकः। कुरुविन्दः, मार्कटकः, वेणुयवः च—एते चतुर्दश कृषिताः अकृषिताश्च ओषधयः स्मृताः। यदा एते बीजानि अपि वप्यमानानि न पुनः ववृधुः, तदा सः कृषि-उपायान् समाचिन्तयत्। ततः ब्रह्मा स्वयम्भूः कर्मणः सिद्धिं हस्तेन स्थापयामास; तस्मात् कालात् कृषित-बीजानि उत्पादितानि। कृषि-कार्ये सिद्धे, प्रभुः स्वयम् तेषां न्यायेन गुणेन च सीमाः स्थापयामास। सः वर्णाश्रमधर्मान् अपि स्थापयामास, धर्मार्थयोः सम्यक् पालनाय, सर्वेषां लोकानां वर्णानां च, धर्मिष्ठश्रेष्ठ। यज्ञकर्मनिरतानां ब्राह्मणानां स्थानं प्रजापत्यं स्मृतम्; युद्धे अपलायमानानां क्षत्रियाणां स्थानं इन्द्रस्य। स्वधर्मनिष्ठानां वैश्यानां स्थानं मरुतां; सेवायां प्रवृत्तानां शूद्रजातीनां स्थानं गन्धर्वाणाम्। अष्टाशीतिसहस्राणां तपस्विनां स्थानं तद्वत् आचार्यसन्निधानवर्तिनाम्। सप्तर्षीणां स्थानं वानप्रस्थस्य; प्रजापत्यं गृहस्थानां, ब्रह्मस्थानं संन्यासिनां, अमृतस्थानं योगिनां—एवं स्थानानां व्यवस्था। अथ क्रौष्टुकिः उवाच—भगवन्, त्वया मम अण्डोत्पत्तेः विस्तारतः वर्णनं कृतम्, तस्मात् ब्रह्मणः महात्मनः च अण्डमध्ये जन्म अपि उक्तम्। एतत् त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि, भृगुनन्दन—प्रलयान्ते सर्वे समुपसंहृते, किं सृष्टिः प्राणिनां अस्ति वा न वा? मार्कण्डेय उवाच—यदा इदं समस्तं जगत् प्रकृतौ लीयते, तदा तद् प्राकृतं प्रलयम् इति पण्डितैः कथ्यते। यदा व्यक्तं विकाराश्च स्वस्वरूपे लीयन्ते, तदा प्रकृतिः पुरुषश्च स्वस्वभावे स्थितौ भवतः। तस्मिन्काले तमः सत्त्वं च सम्यग्व्यवस्थिते, नाधिकं न च न्यूनं, परस्परं संकीर्णे। यथा तैलं तिलेषु, घृतं च दुग्धे, एवं रजः अपि तत्र तमः-सत्त्वयोः सहचरं विद्यमानम्। यावत् ब्रह्मणः आयुः—द्वौ परार्धौ—तावत् परमेश्वरस्य दिवसः; तावत् एव तस्य रात्रिः प्रलये। प्रभाते तु आद्यः जगदुत्पत्तिकरणं प्रमोदते, सर्वकारणं, अनादिनिधनं, अनिर्वचनीयस्वरूपं, परं, अनन्यकर्मकं। स जगन्नाथः, प्रकृतिपुरुषयोः मध्ये प्रविश्य, परमयोगेन तान् शीघ्रं प्रमथितवान्, परमेश्वरः सन्। यथा मदिरा युवतिषु प्रविश्य ताः कम्पयति, यथा वा वासन्तिकः अनिलः, एवं स योगरूपः प्रविश्य तौ प्रमथितवान्। यदा तदाद्यं द्रव्यं एवं प्रमथितं, तदा सः देवः ब्रह्मा नाम, अण्डमध्ये उत्पन्नः, यथा पूर्वं मया तव उक्तम्। सः एव पूर्वं प्रमथिता, सः एव प्रकृतिप्रमथनस्य ईश्वरः, सः एव प्रधाने स्थितः, संकुचने च विकसे च।