બલેશ્ચ બ્રહ્મણા દત્તો વરઃ પ્રીતેન ધીમતઃ મહાયોગિત્વમાયુશ્ચ કલ્પસ્ય પરિમાણકમ્
બલિને, જે બુદ્ધિશાળી હતો, બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને મહાન યોગશક્તિ અને એક કલ્પ જેટલું આયુષ્ય આપ્યું.
સંગ્રામે ચાપ્યજેયત્વં ધર્મે ચૈવોત્તમા મતિઃ ત્રૈકાલ્યદર્શનં ચૈવ પ્રાધાન્યં પ્રસવે તથા
તેમને યુદ્ધમાં અજયતા, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ, ત્રણ કાળનું દર્શન અને સંતાનમાં શ્રેષ્ઠતા પણ પ્રાપ્ત થઈ.
જયં ચાપ્રતિમં યુદ્ધે ધર્મે તત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ચતુરો નિયતાન્વર્ણાન્ સ વૈ સ્થાપયિતા પ્રભુઃ
યુદ્ધમાં અપ્રતિમ વિજય, ધર્મના તત્ત્વનો સાચો અર્થ સમજવાનો દ્રષ્ટિકોણ અને ચાર નિશ્ચિત વર્ણોની સ્થાપનાનો અધિકાર પણ તેમને મળ્યો.
તેષાં ચ પઞ્ચ દાયાદા વઙ્ગાઙ્ગાઃ સુહ્મકાસ્તથા પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તથા અઙ્ગસ્ય તુ નિબોધત
આ પાંચેયના વારસદાર વંગ, અંગ, સુહમ, પુંડ્ર અને કલિંગ છે; હવે અંગ વિશે વિશેષ સાંભળો.
કથં બલેઃ સુતા જાતાઃ પઞ્ચ તસ્ય મહાત્મનઃ કિંનામ્ની મહિષી તસ્ય જનિતા કતમ ઋષિઃ
એ મહાન આત્મા બલિના પાંચ પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? તેની રાણીનું નામ શું હતું અને કયા ઋષિએ તેમને ઉત્પન્ન કર્યા?
કથં ચોત્પાદિતાસ્તેન તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ માહાત્મ્યં ચ પ્રભાવં ચ નિખિલેન વદસ્વ તત્
તેણે કેવી રીતે તેમને ઉત્પન્ન કર્યા, એ અમને કહો. અમે પૂછીએ છીએ, તેમનો મહિમા અને પ્રભાવ પૂરો કહો.
અથોશિજ ઇતિ ખ્યાત આસીદ્વિદ્વાનૃષિઃ પુરા પત્ની વૈ મમતા નામ બભૂવાસ્ય મહાત્મનઃ
પહેલાં ઉશિજ નામે વિખ્યાત એક વિદ્વાન ઋષિ હતા; તેમની પત્નીનું નામ મમતા હતું, જે મહાન ગુણવાળી સ્ત્રી હતી.
ઉશિજસ્ય યવીયાન્વૈ ભ્રાતૃપત્નીમકામયત્ બૃહસ્પતિર્મહાતેજા મમતામેત્ય કામતઃ
ઉશિજના નાના ભાઈએ પોતાના ભાઈની પત્ની મમતા પર ઇચ્છા રાખી; ત્યારે મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિ પણ મમતા પાસે ઇચ્છાથી આવ્યા.
ઉવાચ મમતા તં તુ દેવરં વરવર્ણિની અન્તર્વત્ન્યસ્મિ તે ભ્રાતુર્ જ્યેષ્ઠસ્ય તુ વિરમ્યતામ્
સુંદર વર્ણવાળી મમતાએ પોતાના દેવરને કહ્યું: 'હું તમારા મોટા ભાઈથી ગર્ભવતી છું; કૃપા કરીને પોતાને રોકો.'
અયં તુ મે મહાભાગ ગર્ભઃ કુપ્યેદ્બૃહસ્પતે ઔશિજો ભ્રાતૃજન્યસ્તે સોપાઙ્ગં વેદમુદ્ગિરન્
'હે મહાભાગ્યશાળી, મારા ગર્ભમાં ઉશિજપુત્ર છે, જે વેદના અંગો સાથે ઉચ્ચારે છે; એ ગુસ્સે થઈ શકે છે, હે બૃહસ્પતિ.'
અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ ન માં ભજિતુમર્હસિ અસ્મિન્ન્ એવં ગતે કાલે યથા વા મન્યસે પ્રભો
'તમારું વીર્ય કદી વ્યર્થ જતું નથી, તેથી તમે મને સ્પર્શ કરવો યોગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં, તમે જે યોગ્ય સમજો, તેમ કરો, હે પ્રભુ.'
એવમુક્તસ્તથા સમ્યગ્ બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિઃ કામાત્મા સ મહાત્માપિ ન મનઃ સો ઽભ્યવારયત્
આ રીતે કહ્યાના પછી પણ તેજસ્વી બૃહસ્પતિ, મહાન આત્મા હોવા છતાં, કામવશ થઈને મન રોકી શક્યા નહીં.
સંબભૂવૈવ ધર્માત્મા તયા સાર્ધમકામયા ઉત્સૃજન્તં તુ તદ્રેતોવાચં ગર્ભો ઽભ્યભાષત
તેમણે મમતા સાથે, એના ઇચ્છા વિરુદ્ધ, સંયોગ કર્યો; પણ જ્યારે વીર્ય છોડ્યું, ત્યારે ગર્ભસ્થ બાળક બોલી ઊઠ્યું.
ભો તાત વાચામધિપ દ્વયોર્નાસ્તીહ સંસ્થિતિઃ અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ પૂર્વં ચાહમિહાગતઃ
'હે પિતા, વાણીના સ્વામી, અહીં બે જણ માટે જગ્યા નથી; તમે, જેમનું વીર્ય કદી વ્યર્થ નથી જતું, અને હું, જે પહેલેથી આવ્યો છું.'
સો ઽશપત્તં તતઃ ક્રુદ્ધ એવમુક્તો બૃહસ્પતિઃ પુત્રં જ્યેષ્ઠસ્ય વૈ ભ્રાતુર્ ગર્ભસ્થં ભગવાનૃષિઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, બૃહસ્પતિ ભગવાન ઋષિ ગુસ્સે થઈને પોતાના મોટા ભાઈની પત્નીના ગર્ભસ્થ પુત્રને શાપ આપ્યો.
યસ્માત્ત્વમીદૃશે કાલે ગર્ભસ્થો ઽપિ નિષેધસિ મામેવમુક્તવાંસ્તસ્માત્ તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ
'તમે ગર્ભમાં રહીને પણ આવા સમયે મને રોક્યો અને આવું બોલ્યા, તેથી લાંબા સમય સુધી ઘોર અંધકારમાં જશો.'
તતો દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત અતો ઽંશજો બૃહત્કીર્તિર્ બૃહસ્પતિરિવૌજસા
પછી શાપના કારણે દીર્ઘતમાસ નામે એક ઋષિ જન્મ્યા. તેમના પુત્ર તરીકે બૃહત્કીર્તિ પેદા થયા, જે બૃહસ્પતિ જેટલી શક્તિ ધરાવતા હતા.
ઊર્ધ્વરેતાસ્તતો ઽસૌ વૈ વસતે ભ્રાતુરાશ્રમે સ ધર્માન્સૌરભેયાંસ્તુ વૃષભાચ્છ્રુતવાંસ્તતઃ
એ ઋષિ બ્રહ્મચર્ય પાળતા પોતાના ભાઈના આશ્રમમાં રહેતા હતા. ત્યાં તેમણે ધર્મ અને સૌરભેય વૃત્તિઓ વૃષભ પાસેથી શીખી.
તસ્ય ભ્રાતા પિતૃવ્યો યશ્ ચકાર ભરણં તદા તસ્મિન્નિવસતસ્તસ્ય યદૃચ્છાતસ્તુ વૈ વૃષઃ
ત્યારે તેમના પિતરાઈ ભાઈએ, જે તેમના ભાઈ પણ હતા, તેમની દેખરેખ લીધી. એ સમયે, જ્યારે તેઓ ત્યાં રહેતા હતા, ત્યારે એક વાછરડો ત્યાં આવી ગયો.
યજ્ઞાર્થમાહૃતાન્દર્ભાંશ્ ચચાર સુરભીસુતઃ જગ્રાહ તં દીર્ઘતમાઃ શૃઙ્ગયોસ્તુ ચતુષ્પદમ્
યજ્ઞ માટે સૌરભીની સંતાને દર્ભા ઘાસ એકઠી કરી. દીર્ઘતમાએ વાછરડાને શીંગે પકડીને તેને રોકી દીધો.
તેનાસૌ નિગૃહીતશ્ચ ન ચચાલ પદાત્પદમ્ તતો ઽબ્રવીદ્વૃષસ્તં વૈ મુઞ્ચ માં બલિનાં વર
એ રીતે પકડાતા વાછરડો એક પગ પણ આગળ ન હલાવી શક્યો. પછી વાછરડાએ કહ્યું, 'હે બળવાન, મને છોડો.'
ન મયાસાદિતસ્તાત બલવાંસ્ત્વત્સમઃ ક્વચિત્ મમ ચાન્યઃ સમો વાપિ ન હિ મે બલસંખ્યયા મુઞ્ચ તાતેતિ ચ પુનઃ પ્રીતસ્તે ઽહં વરં વૃણુ
'પિતા, હું ક્યારેય તારા જેટલો બળવાન કોઈને મળ્યો નથી, અને મારા બળમાં પણ કોઈ સમાન નથી. મને છોડો, પિતા. હું તારા પર પ્રસન્ન છું, એટલે તું ઇચ્છે તેવું વર માંગ.'
એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનં જીવન્મે ત્વં ક્વ યાસ્યસિ એષ ત્વાં ન વિમોક્ષ્યામિ પરસ્વાદં ચતુષ્પદમ્
એવું સાંભળીને તેમણે કહ્યું, 'મારે જીવતુ હોઉં ત્યાં સુધી તું ક્યાં જઈશ? હું તને પણ છોડીશ નહીં અને બીજાના વાછરડાને પણ નહીં.'
નાસ્માકં વિદ્યતે તાત પાતકં સ્તેયમેવ ચ ભક્ષ્યાભક્ષ્યં તથા ચૈવ પેયાપેયં તથૈવ ચ
'પિતા, અમારે માટે પાપ કે ચોરી કંઈ નથી. અમારે માટે શું ખાવું કે શું ન ખાવું, શું પીવું કે શું ન પીવું, એમાં પણ કોઈ ભેદ નથી.'
દ્વિપદાં બહવો હ્ય્ એતે ધર્મ એષ ગવાં સ્મૃતઃ કાર્યાકાર્યે ન વાગમ્યાગમનં ચ તથૈવ ચ
'માણસોમાં તો આવા ઘણા નિયમો છે, પણ ગાય માટે તો એવો ધર્મ છે કે શું કરવું કે શું ન કરવું, આવવું કે જવું, એમાં કોઈ રોકટોક નથી.'
ગવાં ધર્મં તુ વૈ શ્રુત્વા સંભ્રાન્તસ્તુ વિસૃજ્ય તમ્ શક્ત્યાન્નપાનદાનાત્તુ ગોપતિં સંપ્રસાદયત્
ગાયનો ધર્મ સાંભળીને તે ઘબરી ગયા અને વાછરડાને છોડી દીધો. પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ આપી, ગાયના માલિકને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પ્રસાદિતે ગતે તસ્મિન્ ગોધર્મં ભક્તિતસ્તુ સઃ મનસૈવ સમાદધ્યૌ તન્નિષ્ઠસ્તત્પરો હિ સઃ
જ્યારે વાછરડો પ્રસન્ન થઈને ચાલ્યો ગયો, ત્યારે તેણે શ્રદ્ધાથી ગાયના ધર્મમાં મન લગાવ્યું અને એમાં સ્થિર રહ્યો.
તતો યવીયસઃ પત્નીં ગૌતમસ્યાભ્યપદ્યત કૃતાવલેપાં તાં મત્વા સો ઽનડ્વાનિવ ન ક્ષમઃ
પછી તેણે ગૌતમની નાની પત્ની, જે ઘમંડથી ભરેલી હતી, તેની પાસે ગયો. તેને બાંઝ ગાય સમજી, તે સહન ન કરી શક્યો.
ગોધર્મં તુ પરં મત્વા સ્નુષાં તામભ્યપદ્યત નિર્ભર્ત્સ્ય ચૈનં રુદ્ધ્વા ચ બાહુભ્યાં સમ્પ્રગૃહ્ય ચ
ગાયના ધર્મને સર્વોપરી માનીને તેણે પોતાની વહુ પાસે ગયો, તેને ઠપકો આપ્યો, રોકી રાખી અને બળપૂર્વક પકડી લીધી.
ભાવ્યમર્થં તુ તં જ્ઞાત્વા માહાત્મ્યાત્તમુવાચ સા વિપર્યયં તુ ત્વં લબ્ધ્વા અનડ્વાનિવ વર્તસે
આ બધું પૂર્વજન્મના ફળરૂપે સમજીને, તેણીએ કહ્યું, 'આવી વિપરીત સ્થિતિ તને મળી છે, તું બાંઝ વાછરડા જેવો વર્તે છે.'