ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ ହରାଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ତୁମେ ପୁନି ତୁମର ସ୍ଥାନ ଫେରାଇପାରିବା। ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ଯୟାତି, ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ପରେ ଯୟାତି, ଯେଉଁଥିରେ ଅମର ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମପାଳକ ରାଜର୍ଷି ଅଷ୍ଟକ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। “ତୁମେ କିଏ, ହେ ଯୁବକ? ତୁମର ରୂପ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମେଘପରି ତଳକୁ ଝରୁଛ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପ୍ରଭାଶାଳୀ? ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାର୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଛ, ତୁମ ଦୀପ୍ତି ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅପାର। ଏହି ଯାହା ତଳକୁ ଝରୁଛି, ତାହା କ’ଣ? ସମସ୍ତେ ଅବାକ୍ ହୋଇ ତୁମକୁ ନେଇ ଅନୁମାନ କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଦେବମାର୍ଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥିତ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ, ଏହି କାରଣରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଛୁ, ତୁମ ତଳପତନର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆମେ କେହି ତୁମକୁ ସିଧାସଳଖ ପଚାରିବାକୁ ସାହସ କରୁନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପଚାରୁନାହ, ଆମେ କିଏ। ହେ ମନୋହର ରୂପଧାରୀ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ତୁମେ କିଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଭୟ ଛାଡ, ଶୋକ ଓ ମୂଢତା ତ୍ୟାଗ କର, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରୂପଧାରୀ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସହିତ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଧର୍ମିକମାନେ ସଦା ଶୋକିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ; ତୁମେ ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ରାଜା ପରି। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ; ତୁମେ ସମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅଗ୍ନି ଦାହିବାରେ, ପୃଥିବୀ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପ୍ରଭୁ; ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ସେଇ ପ୍ରଭୁ। ଯୟାତି କହିଲେ, “ମୁଁ ନହୁଷ ପୁତ୍ର ଯୟାତି, ପୁରୁଙ୍କ ପିତା। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରିଥିଲି, ଏହି କାରଣରୁ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଲୋକରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଛି, କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁଣ୍ୟ ସହିତ। ମୁଁ ବୟସରେ ତୁମଠାରୁ ବଡ଼, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରିନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ, ତପ, କିମ୍ବା ଜନ୍ମରେ ଯିଏ ବଡ଼ ସେଇ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଅଷ୍ଟକ କହିଲେ, “ତୁମେ କହିଲ—ମୁଁ ବୟସରେ ବଡ଼; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପରେ ଯିଏ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ସେଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାପ ଏବଂ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ଅଧମ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଧର୍ମିକମାନେ ଅଧର୍ମିକଙ୍କ ପଥ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ଭାବ ବିରୁଦ୍ଧ କଥା କହିଛ। ମୋ ପାଖରେ ବହୁ ସମ୍ପଦ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହିପରି ନିଷ୍ଠା ଯିଏ ଧରେ, ସେ ବୁଝିପାରେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପଥ ଚାଲନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ନିୟତିରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯାହା ଯିଏ ପାଏ, ତାହା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନୀ ଏହା ଭାବି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସଂସାରରେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, ଏହା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଭାବି, ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଶୋକ କରୁନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହାନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ସମଚିତ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍, ଭାଗ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବି, ନ କେବେ ଶୋକ କରିବା, ନ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା। ଭୟରେ ମୁଁ କେବେ ଅବାକ୍ ହେଉନାହିଁ, ହେ ଅଷ୍ଟକ; ମୋ ମନରେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ହେବି—ଏହିପରି ଭାବି ରହେ। ଘମ, ଅଣ୍ଡ, ଅଙ୍କୁର, ଚର୍ମ, କୀଟ, ମାଛ, ପଥର, ଘାସ, କାଠ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜାଣି, ମୁଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରିବି, ହେ ଅଷ୍ଟକ? କ’ଣ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା କ’ଣ କରି ଶୋକ ମୁକ୍ତ ହେବି? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସତର୍କ ରହି ମୁଁ ଶୋକ ଏଡ଼ାଇଥିଲି। ଯୟାତି ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଅଷ୍ଟକ ପୁନି ପଚାରିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ଦେବଲୋକରେ କିପରି ରହିଥିଲେ, ସତ୍ୟ କହିବେ। ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେ ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, କେତେ ବର୍ଷ, କେଉଁପରି ଭୋଗ କଲେ, ସବୁ ଖୁଲି କହ, କାରଣ ତୁମେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ। ମୁଁ ଏଠି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ରାଜା ଥିଲି; ପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକ ଅବସ୍ଥାନ କରି, ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲି; ତାପରେ ତା’ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର ଲୋକକୁ ଗଲି। ପୁରୁହୂତ ନାମକ ଦେବନଗରୀରେ, ହଜାର ଦ୍ୱାର, ଶତ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପକତା, ଏଠି ହଜାର ବର୍ଷ ବସିଲି; ପରେ ତା’ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ତାପରେ, ଦୁର୍ଲଭ, ଅଜର ଚତୁର୍ମୁଖଙ୍କ ଲୋକରେ ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲି; ଏହି ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ; ତା’ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚତର ଲୋକକୁ ଗଲି। ଦେବଦେବାଙ୍କ ନିବାସରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରି, ଚାହିଲେ ଯେଉଁପରି ରହିଲି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭା ଓ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ପରେ, ମୁଁ ଚାହିଲେ ଯେପରି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନନ୍ଦନବନରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ମନୋରମ ପବନ ଓ ଫୁଲ ଗଛ ଦେଖି ଭୋଗ କରିଲି। ଏଠି ଦେବସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ବହୁଦିନ ରହିଥିଲି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତ ଚିତ୍କାର କରି ତିନିଥର କହିଲେ—“ନଶ୍ଟ ହେଉ!” ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପାଖରେ ଯେତେ ଜଣା, ସେତେ; ତାପରେ ମୁଁ ନନ୍ଦନରୁ ପଡ଼ିଗଲି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା, ଆକାଶରେ ଦେବମାନେ ଦୟାଭାବରେ ମୋ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଅଚାନକ, ମୁଁ, ଯୟାତି, ଯେଉଁଥିରେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଳକୁ ପଡ଼ିଲି—ଯିଏ କଲ୍ୟାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ପଚାରିଲି—“ମୁଁ କିପରି ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଛି?