ବୈଶାଖ ମାସର ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ, ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଓ ପୂଜା-ପାର୍ବଣ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଘର, ଗାଁ, ଦୀପମାଳି ମନ୍ଦିର ଭଳି ସମାଜ ଓ ଉତ୍ସବରେ, ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ଓ ସୁପ୍ରସ୍ଥିତ ଥାନରେ, ଭଲ ଭାବରେ ଚିତ୍ତ ନମ୍ର କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦିନ ପୂର୍ବ ଅଥବା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ, ସେ ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଉମ୍ର, ଦେହ, ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦୁଇଜଣ, ପିତୃ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ତିନିଜଣ, କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଜଣେ କିମ୍ବା ଦୁଇପକେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଖୁବ ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମେ ସେ ନୂତନ ଫୁଲ ଦେଇ ବିଶ୍ବଦେବମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ଯୁଗଳ ପାତ୍ରକୁ ଭରି, ତା’ପରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ରଖି, ‘ଶଂ ନୋ ଦେବୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ଢେଳିବା; ଏବଂ ‘ୟବଃ’ ମନ୍ତ୍ର କହି ବିଶ୍ବଦେବମାନେଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଅର୍ପଣ ଅଲଗା କରିବା; ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ବିଶ୍ବଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଯବ ବିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ। ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ସଂଗୃହୀତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା; ‘ୟା ଦିବ୍ୟା’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ପୂଜା କରି, ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଅର୍ପଣ କରି, ତା’ପରେ ପିତୃ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା। ପ୍ରଥମେ ଦର୍ଭା ଘାସର ଆସନ ଦେଇ, ତିନି ପାତ୍ର ପୂରଣ କରି, ପବିତ୍ର କରି, ‘ଶଂ ନୋ ଦେବୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜଳ ଢେଳିବା। ‘ତିଲାଃ’ କହି ତିଲ ଦେଇ, ପୁନଃ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ; ପାତ୍ର କଠ, ପତ୍ର, ଜଳଜ ଉପକରଣ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସୁନା, ଚାନ୍ଦିର ମାନ୍ୟ ଅନୁମୋଦିତ। ଚାନ୍ଦିର ଗପ, ଦର୍ଶନ, ଦାନ, ଚାନ୍ଦିର ଭାଣ୍ଡା, ଚାନ୍ଦି ଲଗା ଭାଣ୍ଡା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ରର ଜଳ ଅଶ୍ରାନ୍ତ; ଅର୍ଘ୍ୟ, ପିଣ୍ଡ, ଭୋଜନ ଦେବାରେ ମଧ୍ୟ ଚାନ୍ଦି ଯୋଗ୍ୟ। ଚାନ୍ଦି ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ଦେବ ପୂଜାରେ ଅଶୁଭ ଥିବାରୁ ଏହା ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଉପଲବ୍ଧତା ଅନୁଯାୟୀ ପାତ୍ର ବାଛି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି, ‘ୟା ଦିବ୍ୟା’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ପିତୃମାନେଙ୍କ ନାମ ଓ ବଂଶ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦର୍ଭା ଧରି ପାତ୍ର ରଖିବା। ‘ମୁଁ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବି’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଦୁଇ ଋଗ୍ବେଦିକ ମନ୍ତ୍ର ‘ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ୱା’ ଓ ‘ତଥାୟନ୍ତୁ’ ଦେଇ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ‘ୟା ଦିବ୍ୟା’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଦେଇ, ପ୍ରଥମେ ହାତରୁ ଜଳ ଢେଳି, ତା’ପରେ ତର୍ପଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ରଖି, ‘ପିତୃଭ୍ୟଃ ସ୍ଥାନମ୍’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ପାତ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଜଳ ଢେଳିବା। ପୂର୍ବ ଭଳି ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା କରିବା; ଦୁଇ ହାତରେ ଦେବାର୍ଥ ଉପକରଣ ନେଇ, ସେବା କରିବା। ଶାନ୍ତ ମନ ଧରି, ଦର୍ଭା ନେଇ, ଗୁଣମୟ ଭୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଶାକ, ତରକାରୀ, ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା। ଦହି, ଦୁଧ, ଗଈ ଘୀ, ଚିନି ମିଶିତ ଭୋଜନ ଦେଲେ, ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି କଥା କେଶବ କହିଛନ୍ତି। ମାଛ ମାଂସ ଦେଲେ ଦୁଇ ମାସ, ହରିଣ ମାଂସ ଦେଲେ ତିନି ମାସ, ମେଢ଼ା କିମ୍ବା ଛେଉ ମାଂସ ଦେଲେ ଚାରି ମାସ, ପକ୍ଷୀ ମାଂସ ଦେଲେ ପାଞ୍ଚ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଛେଉ ମାଂସ ଦେଲେ ଛଅ ମାସ, ପର୍ଷତ ମାଛ ମାଂସ ଦେଲେ ସାତ ମାସ, ଏନା ମୃଗ ମାଂସ ଦେଲେ ଆଠ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁଆ ଓ ମହିଷ ମାଂସ ଦେଲେ ଦଶ ମାସ, ଖରୁଆ ଓ କୁମି ମାଂସ ଦେଲେ ଏଗାର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଗଈ ଦୁଧ, ଦୁଧରେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ, ରୌରବ ମୃଗ ମାଂସ ଦେଲେ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ଓ ପନ୍ଦର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ବନ୍ୟ ଗଈ ମାଂସ ଦେଲେ ବାର ଦିନ, କାଳଶାକ ଶାକ ଦେଲେ ଅନନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି; ତେଜସ୍ୱୀ ମାଛ ମାଂସରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ରହିଥାଏ। ଗଈ ଦୁଧ, ଘୀ, ମଧୁ ମିଶିତ ମିଛ ଚାଉଳ ଦେଲେ ପିତୃମାନେ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତାମାନେ ଅଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବରେ ନିରତ ରହିଥାନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ସୋମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଷ୍ଟୋତ୍ର, ବୃହତ୍, ରଥନ୍ତର ସାମନ୍, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମନ୍, ସରୌହିଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଶାନ୍ତିକାଧ୍ୟାୟ, ମଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଣ୍ଡଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯାହା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ନିଜେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ଅତିଥିମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ନିକଟରେ ରହିବା ସମୟରେ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଜନ, ଜଳ ଛିଟି ଦେଇ, ଭୋଜନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୂମିରେ ବିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ। ମୋ ବଂଶର ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଦଗ୍ଧ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ପଦ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ମା, ବାପା, ବାନ୍ଧବ, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ, ଭୋଜନ ନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ତାଙ୍କୁ ଲୋକରେ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ବିନା ମୃତ, ପରିବାରର ତ୍ୟାଗିତ ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ଦର୍ଭା ଉପରେ ବିକ୍ଷେପ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଜଣା ଓ ବିପ୍ରୟାସ୍ତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକଥର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଜଳ ଦେବା, ଗୋମୟ, ମୁତ୍ର, ଜଳରେ ଭୂମି ଲିପି, ଦର୍ଭା ଘାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିର୍କି କରି ରଖି, ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେଇ ପିତୃ କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।