ଯତ୍ରୋଷିତଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତ୍ଵଯା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନେ ତତ୍ରାହମୁଷିତୋ ଭଦ୍ରେ କୁକ୍ଷୌ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଭାମିନି
ହେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁରେ ବସିଥିଲ, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ କାବ୍ୟଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ରହିଥିଲି, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହିଳା।
ଭଗିନୀ ଧର୍ମତୋ ମେ ତ୍ଵଂ ମୈଵଂ ଵୋଚଃ ଶୁଭାନନେ ସୁଖେନାଧ୍ଯୁଷିତୋ ଭଦ୍ରେ ନ ମନ୍ଯୁର୍ଵିଦ୍ଯତେ ମମ
ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ମୋ ଭଉଣୀ, ହେ ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା, ଏଭଳି କଥା କହିବାନି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ସୁଖରେ ରହିଥିଲି, ମୋର କୌଣସି ରୋଷ ନାହିଁ।
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଶିଵମସ୍ତ୍ଵଥ ମେ ପଥି ଅଵିରୋଧେନ ଧର୍ମସ୍ଯ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋ ଽସ୍ମି କଥାନ୍ତରେ ଅପ୍ରମତ୍ତୋଦ୍ଯତା ନିତ୍ଯମ୍ ଆରାଧଯ ଗୁରୁଂ ମମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଏବେ ଯିବି। ମୋର ପଥ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ। ଧର୍ମକୁ ଭଙ୍ଗ କରିନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କଥାରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର। ସଦା ସଚେତନ ଓ ଏକାଗ୍ର ରୁହ, ଏବଂ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
ଦୈତ୍ଯୈର୍ହତସ୍ତ୍ଵଂ ଯଦ୍ଭର୍ତୃବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତ୍ଵଂ ରକ୍ଷିତୋ ମଯା ଯଦି ମାଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯସି ଧର୍ମତଃ
ତୁମେ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପତିର ଭାବରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କର, ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍।
ତତଃ କଚ ନ ତେ ଵିଦ୍ଯା ସିଦ୍ଧିମେଷା ଗମିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ କଚ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମ ପାଖରେ ସଫଳ ହେବନି।
ଗୁରୁପୁତ୍ରୀତି କୃତ୍ଵାହଂ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ନ ଦୋଷତଃ ଗୁରୁଣା ଚାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ କାମମେଵ ଶପସ୍ଵ ମାମ୍
ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି କହି, ତୁମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋ ଦୋଷରୁ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଛି, ତେଣୁ ଚାହିଁଲେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଉ।
ଆର୍ଷଂ ଧର୍ମଂ ବ୍ରୁଵାଣୋ ଽହଂ ଦେଵଯାନି ଯଥା ତ୍ଵଯା ଶପ୍ତୁଂ ନାର୍ହୋ ଽସ୍ମି କଲ୍ଯାଣି କାମତୋ ଽଦ୍ଯ ଚ ଧର୍ମତଃ
ମୁଁ ପୁରୁଣା ଧର୍ମର କଥା କହୁଛି, ଦେବୟାନୀ, ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ। ଶୁଭେ, ଆଜି ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଧର୍ମରେ ଶାପ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭଵତ୍ଯା ଯଃ କାମୋ ନ ତଥା ସମ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ଋଷିପୁତ୍ରୋ ନ ତେ କଶ୍ଚିଜ୍ ଜାତୁ ପାଣିଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯତି
ତେଣୁ ତୁମେ ଯେଇଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ସେହିପରି ହେବନି। କୌଣସି ଋଷିପୁତ୍ର କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ହାତ ଧରିବେ ନାହିଁ।
ଫଲିଷ୍ଯତି ନ ମେ ଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ଵଚଶ୍ଚେତି ତତ୍ତଯା ଅଧ୍ଯାପଯିଷ୍ଯାମି ଚ ଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯା ଫଲିଷ୍ଯତି
ମୋର ଶିକ୍ଷା ଫଳ ଦେବ ନାହିଁ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତଥାପି ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଜଣେକୁ ପଢ଼େଇବି, ସେଠାରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ ଫଳିବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଵଯାନୀଂ କଚସ୍ତଦା ତ୍ରିଦଶେଶାଲଯଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଜଗାମ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ଏପରି କହି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କଚ ତାହାପରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଠାକୁରଘରକୁ ଗଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ ବୃହସ୍ପତିଂ ସଭାଜ୍ଯେଦଂ କଚମାହୁର୍ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ
ସେ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କଚଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ କଚାସ୍ମଦ୍ଧିତଂ କର୍ମ କୃତଵାନ୍ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ ନ ତେ ଯଶଃ ପ୍ରଣଶିତା ଭାଗଭାକ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯସି
ହେ କଚ, ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରିଛ। ତୁମର ଖ୍ୟାତି କେବେ ହେବ ନାହିଁ, ତୁମେ ତୁମର ଅଂଶ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇବ।
କୃତଵିଦ୍ଯେ କଚେ ପ୍ରାପ୍ତେ ହୃଷ୍ଟରୂପା ଦିଵୌକସଃ କଚାଦଵେତ୍ଯ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ କୃତାର୍ଥା ଭରତର୍ଷଭ
କଚ ଶିକ୍ଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଫେରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ। କଚଙ୍କଠାରୁ ସେ ଶିକ୍ଷା ସଫଳ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ସର୍ଵ ଏଵ ସମାଗମ୍ଯ ଶତକ୍ରତୁମଥାବ୍ରୁଵନ୍ କାଲସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିକ୍ରମସ୍ଯାଦ୍ଯ ଜହି ଶତ୍ରୂନ୍ପୁରଂଦର
ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏବେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇବା ସମୟ। ହେ ପୁରନ୍ଦର, ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ବିନାଶ କର।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସହ ତୈସ୍ ତ୍ରିଦଶୈର୍ ମଘଵାଂସ୍ତଦା ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୋପଚକ୍ରାମ ସୋ ଽପଶ୍ଯଦ୍ଵିପିନେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମଘବାନ ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଏବଂ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ଜଣେ ଝିଅମାନୋକୁ ଦେଖିଲେ।
କ୍ରୀଡନ୍ତୀନାଂ ତୁ କନ୍ଯାନାଂ ଵନେ ଚୈତ୍ରରଥୋପମେ ଵାଯୁର୍ଭୂତଃ ସ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଵ୍ଯମିଶ୍ରଯତ୍
ସେଇ ଝିଅମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଉପମା ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ବାତାସ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ଉଡ଼ାଇ ଦେଲା।
ତତୋ ଜଲାତ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଯ ତାଃ କନ୍ଯାଃ ସହିତାସ୍ତଦା ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଜଗୃହୁସ୍ତାନି ଯଥାସଂସ୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ତାପରେ ସେହି ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନେ ପାଣିରୁ ବାହାରି ଆସି, ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ଥିବା ଜମାକପଡ଼ା ଉଠାଇ ନେଲେ।
ତତ୍ର ଵାସୋ ଦେଵଯାନ୍ଯାଃ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଜଗୃହେ ତଦା ଵ୍ଯତିକ୍ରମମଜାନନ୍ତୀ ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ସେଠାରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କର କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ଅଜାଣିରେ ଦେବୟାନୀଙ୍କର ଜମାକପଡ଼ା ନେଇଲେ, ଏହା ଭୁଲ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
ତତସ୍ତଯୋର୍ ମିଥସ୍ତତ୍ର ଵିରୋଧଃ ସମଜାଯତ ଦେଵଯାନ୍ଯାଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମିଷ୍ଠାଯାଶ୍ଚ ତତ୍କୃତେ
ଏହି ଘଟଣା ଦେଖି ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
କସ୍ମାଦ୍ଗୃହ୍ଣାସି ମେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଶିଷ୍ଯା ଭୂତ୍ଵା ମମାସୁରି ସମୁଦାଚାରହୀନାଯା ନ ତେ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ମୋର ଜମାକପଡ଼ା କାହିଁକି ନେଉଛ? ତୁମେ ମୋର ଶିଷ୍ୟା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ କରୁଛ। ଏପରି ଆଚରଣ ରଖିଲେ ତୁମେ କେବେ ଭଲ ପାଇବ ନାହିଁ।
ଆସୀନଂ ଚ ଶଯାନଂ ଚ ପିତା ତେ ପିତରଂ ମମ ସ୍ତୌତି ପୃଚ୍ଛତି ଚାଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ନୀଚସ୍ଥଃ ସୁଵିନୀତଵତ୍
ତୁମର ବାପା ବସିଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ସବୁବେଳେ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ବଡ଼ ନମ୍ର ଓ ଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ଯାଚତସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଦୁହିତା ସ୍ତୁଵତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ ସୁତାହଂ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋ ନ ତୁ ଗୃହ୍ଣତଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ, ସେଠାର ବାପା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ମାଗନ୍ତି, ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଦାନ ନେନ୍ତି; ମୁଁ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି, ସେଠାର ବାପା ସ୍ତୁତି ପାଆନ୍ତି ଓ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ନେନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନାଯୁଧା ସାଯୁଧାଯାଃ କିଂ ତ୍ଵଂ କୁପ୍ଯସି ଭିକ୍ଷୁକି ଲପ୍ସ୍ଯସେ ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧାରଂ ନ ଚ ତ୍ଵାଂ ଗଣଯାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଉପରେ କାହିଁକି ରାଗୁଛ? ତୁମେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଲୋକ, ପ୍ରତିଦଣ୍ଡ ମିଳିବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ମାନି ନାହିଁ।
ସା ଵିସ୍ମଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଗତାଂ ସକ୍ତାଂ ଚ ଵାସସି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍କୂପେ ତତଃ ସ୍ଵପୁରମାଵିଶତ୍
ଦେବୟାନୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ଜମାକପଡ଼ାକୁ ଧରି ରହିଥିବା ଦେଖି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାକୁ ଏକ କୁଆଁରେ ଫିଙ୍କିଦେଲେ ଓ ନିଜ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ହତେଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପାପନିଶ୍ଚଯା ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯଯୌ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ରୋଧଵେଗପରାଯଣା
‘ଏଠି ମୁଁ ତାକୁ ମାରିଦେଲି’ ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଶର୍ମିଷ୍ଠା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ପଛେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେଠାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ତଂ ଦେଶମଭ୍ଯାଗାଦ୍ ଯଯାତିର୍ନହୁଷାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରାନ୍ତଯୁଗ୍ଯଃ ଶ୍ରାନ୍ତରୂପୋ ମୃଗଲିପ୍ସୁଃ ପିପାସିତଃ
ତାପରେ ନହୁଷଙ୍କର ପୁଅ ଯୟାତି, ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଓ ସେ ନିଜେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିକାର ଆଶାରେ ଓ ପିଆସରେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ନାହୁଷିଃ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣୋ ହି ସ ନିପାନେ ଗତୋଦକେ ଦଦର୍ଶ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ତତ୍ର ଦୀପ୍ତାମଗ୍ନିଶିଖାମ୍ ଇଵ
ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ପାନିଘାଟିରେ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ କନ୍ୟା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତାମପୃଚ୍ଛତ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ କନ୍ଯାମମରଵର୍ଣିନୀମ୍ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସାମ୍ନା ପରମଵଲ୍ଗୁନା
ସେ ଦେବତା ସଦୃଶ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ରାଜା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ମୃଦୁ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କା ତ୍ଵଂ ଚାରୁମୁଖୀ ଶ୍ଯାମା ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲା ଦୀର୍ଘଂ ଧ୍ଯାଯସି ଚାତ୍ଯର୍ଥଂ କସ୍ମାଚ୍ଛ୍ଵସିଷି ଚାତୁରା
ତୁମେ କିଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ କଳା କନ୍ୟା, ଚମକୁଥିବା ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛ? ଏତେ ଗଭୀର ଭାବେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛ ଓ ଏମିତି କୁସଳରେ ଶ୍ୱାସ ନିଉଛ?
କଥଂ ଚ ପତିତା ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କୂପେ ଵୀରୁତ୍ତୃଣାଵୃତେ ଦୁହିତା ଚୈଵ କସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵଦ ସର୍ଵଂ ସୁମଧ୍ଯମେ
ଘାସ ଓ ଲତା ଢାକିଥିବା ଏହି କୁଆଁରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲ ତୁମେ? ତୁମେ କାହାର ଝିଅ? ସବୁ କଥା କହ, ସୁନ୍ଦର କମର ଥିବା କନ୍ୟେ।