ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਪੜਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਓਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਜਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਸਕੇ। ਉਸਨੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਮੰਗਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਜਿੰਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪस्वੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ, ਤੇ ਮੌਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਕੌਣ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼, ਨੱਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣੇ ਅੰਗ, ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਤਪस्वੀ ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਤੇ ਲਹੂ ਘਟ ਜਾਂਦੇ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਗਊ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਇਆ: "ਏ ਰਾਜਨ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਰੱਖਦਾ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆਟਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਅਕਲਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਮਨ ਲਾਭ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਨਾਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ, ਉਹੀ ਉੱਚਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ, ਚਮਕਦੇ ਹੋ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਜ-ਪਦਵੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਜਿਸਨੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਡਿੱਗਾਂਗਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦੇ ਰੱਖਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਚੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਾ ਡਿੱਗਣਾ ਸਭ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਾਂ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ, "ਜਦ ਤੂੰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਲੋਕ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਜਿੰਨੀਆਂ ਗਊਆਂ, ਘੋੜੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹਨ, ਓਹਨੇ ਹੀ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਰਾਜਨ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਡਿੱਗ ਨਾ; ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੋਣ।" ਪਰ ਫਿਰ ਆਇਆ, "ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" "ਕੋਈ ਨੀਚ ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੂਰਵੀਰ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਸੋਭਾ?" ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ, "ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੱਤ-ਸੌ ਦਿਨ ਲੰਬੇ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹੋਣ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾ, ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੂਜੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਵਿਪੱਤੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਨਿਰਦਈ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।" "ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਸੋਭਾ? ਇਉਂ ਹੀ ਵਸੁਮਾਨਸ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।" ਫਿਰ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਸੁਮਾਨਸ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਹਨ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਣ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ; ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਹੋਣ। ਚਾਹੇ ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਹੀ ਲੈ ਲੈ, ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਲੈ ਲੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜੇ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸ਼ਿਬੀ, ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੋਕ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਕਦੇ ਬੋਲ ਕੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਮੰਗੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹਨ।" "ਤੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਲੈ ਲੈ, ਜੇ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਹਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੇ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜੋ ਪਿੱਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਇਹ ਪੰਜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਕਿਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਖੜੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਚੜ੍ਹ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ।" "ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਥ ਤੇ ਲੈ, ਰਾਜਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੁਰ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗੇ।" "ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਦੇਵ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।