सर्वेणापि कथेनेन, यथाऽनुक्रमं शास्त्रवाक्येषु, कथा इयं प्रवर्तते— यदा ब्रहस्पतिः तेजस्वी महात्मा स्वस्य ज्येष्ठभ्रातुः पत्न्यां समागमितुमिच्छन् आसीत्, सा तं संबोधितवती— "त्वं, येन बीजं कदापि निष्फलं न भवति, मम समीपं न आगन्तव्यम्। एतस्मिन्नवसरे यथायोग्यं आचर, प्रभो।" तथोक्तः ब्रहस्पतिः, कामेन प्रेरितः, मनः न निगृह्णीत्। अनिच्छन्त्याः तया सह धर्मात्मा तेन समागमितः; तस्य बीजं विसृजन्ति, गर्भस्थं बालकं वक्तुम् आरभत्। "पितः, वाक्पते, अत्र द्वयोः स्थानं नास्ति; त्वं, यस्य बीजं निष्फलं न भवति, च अहं, यः पूर्वं प्राप्तः।" इति गर्भस्थः उक्तवान्। तस्य वाक्यस्य श्रवणात् कुपितः ब्रहस्पतिः, पूज्यः ऋषिः, तं गर्भस्थं ज्येष्ठभ्रातुः पत्न्याः गर्भे शप्तवान्— "यत् त्वं गर्भस्थः सन्न् मम विरोधं कृतवान्, अतः दीर्घकालं गहनं तमः प्रविश्यसि।" ततः शापात् दीर्घतमाः नाम ऋषिः जातः; तस्मात् बृहत्कीर्तिः उत्पन्नः, यः ब्रहस्पतेः बलसम्पन्नः आसीत्। स ब्रह्मचर्यं पालयन् भ्रातुः आश्रमे वासं कृतवान्; तत्र धर्मान् तथा सौरभेयशास्त्रं वृषभात् अधीतवान्। तस्मिन् काले तस्य भ्राता, तस्य पितृव्यः, तं यथाशक्ति पालयामास। तत्र वृषभः आगच्छत्। यज्ञार्थं सुरभेः पुत्रः दर्भम् संचितवान्; दीर्घतमाः वृषभस्य शृङ्गे गृहीत्वा चतुर्भुजं पशुं स्थगितवान्। तेन निरुद्धः वृषभः एकपदं अपि न चलितुम् अशक्तः। तदा वृषभः तम् उक्तवान्— "मुक्त्वा मां, बलश्रेष्ठ।" पुनः उक्तवान्— "पितः, अहं तव तुल्यं बलं न कदापि दृष्टवान्; मम समः अपि नास्ति। मुक्त्वा मां, पितः, यतः अहं तव तुष्टः, वरं वृणीष्व।" तथोक्तः दीर्घतमाः प्रत्युक्तवान्— "यावत् जीवामि, क्व गमिष्यसि? न मुक्तवान्, न च चतुर्भुजं परस्य।" वृषभः पुनः उक्तवान्— "पितः, अस्माकं न पापं न च चोरी; न च भक्ष्याभक्ष्ये भेदः। द्विपदेषु नियमाः बहवः, किन्तु गोषु स्मृतिः एषा— यत्कर्तव्यं यन्न कर्तव्यं, आगमनगमनयोः न बन्धनम्।" गोशास्त्रं श्रुत्वा स उद्विग्नः अभवत्, तं मुक्तवान्, तस्य तुष्ट्यर्थं यथाशक्ति अन्नपानं दत्वा गोपतिरे तुष्टिम् प्राप्नोत्। तस्य तुष्टिः प्राप्ता, स तं गोशास्त्रं श्रद्धया अनुष्ठितवान्, मनः तत्र स्थिरं कृतवान्। ततः गौतमस्य कनिष्ठपत्न्याः समीपं गतवान्, या गर्विता आसीत्; तां वन्ध्यां गोवत्सां इव मन्यते स्म, तस्य असह्यं अभवत्। गोशास्त्रं परमं मन्यन्, पुत्रवधूं समीपं गत्वा ताम् उपालभत्, निगृहीतवान्, बाहुभ्यां गृहीतवान्। सा स्वयम् महत्त्वेन तस्य कार्यं ज्ञात्वा उक्तवती— "एतादृशी विपर्ययम् दृष्ट्वा, त्वं वन्ध्यवृषभवत् आचरसि।" पुनः उक्तवती— "यत् त्वं उचितानुचितं न जानासि; गोशास्त्रात् कन्यां इच्छन्, अहं त्वां त्यजामि, दुष्ट— स्वकर्मानुसारं गच्छ।" तं काष्ठप्लवे स्थापयित्वा, गङ्गायाः जलं मध्ये क्षिप्तवती— "यत् त्वं अन्धः, वृद्धः, दुष्पोष्यः, त्यक्तव्यः।" इति। स तया गङ्गायाः प्रवाहेन शीघ्रं नीयमानः, धर्मात्मा बली, विरोचनपुत्रः, तं उपगम्य गृहीतवान्। अन्तःपुरे तं रक्षितवान्, अन्नपानादिभिः तं तुष्टिम् प्रापयामास। तुष्टः बली तस्मै इच्छितं वरं दत्तवान्। ततः दीर्घतमाः सन्तानार्थं वरं वृणीते— "मम धर्मज्ञा, अर्थज्ञा, सत्यम् ज्ञात्वा पुत्राः भवतु, कीर्तिमन्तः, पत्नी मम पुत्रान् जनयतु।" तथेति दिव्यः ऋषिः प्रत्युक्तवान्। राजा तम् अन्धं वृद्धं ज्ञात्वा, स्वपत्नीं सुदेष्णां तस्य समीपं प्रेषितवान्; किन्तु रानी न गच्छत्। सा तस्य स्थाने शूद्रदासीं धात्रीं प्रेषितवती; तस्यां दीर्घतमाः संयतः शूद्रपुत्रान् कक्षीवतादीन् उत्पादितवान्। धर्मात्मा दीर्घतमाः तस्यां शूद्रपुत्रान् जनितवान्; कक्षीवतादीन् दृष्ट्वा, बलवान् राजा तं उक्तवान्। ते ऋषिधर्मविदः, वाग्विदः, धर्मज्ञः, बुद्धिमन्तः, गुणवन्तः, शुद्धाः। बली उक्तवान्— "ते मम एव।" ऋषिः नमस्कृत्य उक्तवान्— "ते मम एव।" शूद्रयोनि जन्मित्वा अपि, तव इच्छया प्राक्तः। त्वं, अन्धं वृद्धं ज्ञात्वा, रानी सुदेष्णा दासीं प्रेषितवती, हे राजन्। ततः बली तं ऋषिं प्रसादयितुम् इच्छन्, पत्नीं सुदेष्णां उपालभत्। पुनः सुदेष्णां अलङ्कृत्य, ऋषेः समीपं प्रेषितवान्; रानी यथानिर्दिष्टं कृतवती। "दधि, लवणं, मधु मिश्रं, अंगेषु अनुपूर्व्या पादात् शिरः पर्यन्तं लिंहितुम्; अनवज्ञया, ततः तव इच्छानुसारं पुत्राः भविष्यन्ति।" इति। रानी सर्वं यथानिर्दिष्टं कृतवती; किन्तु पानस्य समये सा तं वर्जितवती। तदा ऋषिः उक्तवान्— "शुभे, यतः त्वं पानं वर्जितवती, तव पुत्रः भविष्यति, स तु ज्येष्ठः।" रानी उक्तवती— "शुभे, एवं पुत्रं मम न दत्तव्यः। यावत् तुष्टः अस्मि, तव प्रसादं देहि, प्रभो।" ऋषिः उक्तवान्— "शुभे, तव अपराधात् अन्यथा न स्यात्; तव पुत्रः तव पौत्रान् न जनयिष्यति, किन्तु तव पौत्राः फलवन्तः भविष्यन्ति।" यतः सा न पानं कृतवती, तस्य योग्यता अभवत्; अतः दीर्घतमसः अंगानि स्पृशित्वा, तं उक्तवान्— "यद् अंगेषु लिंहितं, शुभस्मिते, न तु गर्भे, तानि गर्भे स्थितानि, पूर्णचन्द्रवत् पूर्णमास्यां।