ତଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂସ୍ଯାମି ତେ ତାତ ଶ୍ରେଯସ୍କରତମଂ ସୁଖମ୍
ପ୍ରିୟ, ଯାହା ଉଚ୍ଚତମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ପ୍ରୀତିଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି
ଯାହା ଜାଣିଲେ ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୀତି ଓ ସୁଖ ପାଇଥାଏ।
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ଅଗ୍ନି—
ଯତଃ ସୃଷ୍ଟାନି ତତ୍ରୈଵ ତାନି ଯାନ୍ତି ଲଯଂ ପୁନଃ
ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେଠାକୁ ଏହାମାନେ ପୁନଃ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପ୍ରସାର୍ଯ ଚ ଯଥାଙ୍ଗାନି କୂର୍ମଃ ସଂହରତେ ପୁନଃ
କୁମ୍ଭୀର ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ପ୍ରସାରିତ ଓ ସଂହରଣ କରେ, ସେପରି—
ମହାଭୂତାନି ପଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଭୂତକୃତ୍
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ।
ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତଥା ଖାନି ତ୍ରଯମାକାଶଯୋନିଜମ୍
ଶବ୍ଦ, କଣ ଓ ତିନିଟି ମାର୍ଗ—ଏହାମାନେ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ରୂପଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ତଥା ପାକସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ତେଜ ଉଚ୍ଯତେ
ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ପାକ—ଏହାମାନେ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ।
ଘ୍ରେଯଂ ଘ୍ରାଣଂ ଶରୀରଂ ଚ ଏତେ ଭୂମିଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ଗନ୍ଧ, ନାକ ଓ ଶରୀର—ଏହି ତିନିଟି ପୃଥିବୀର ଗୁଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଶ୍ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞାତାନ୍ଯସ୍ଯ ଭାରତ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ଓ ଭାରତବଂଶୀ, ଏହାମାନେ ତାଙ୍କର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥାଯ ସ୍ପର୍ଶନାଯ ଚ ତ୍ଵକ୍ ସ୍ମୃତା
କଣ ଶୁଣିବା ପାଇଁ, ଚର୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ଚକ୍ଷୁରାଲୋକନାଯୈଵ ସଂଶଯଂ କୁରୁତେ ମନଃ
ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଉର୍ଦ୍ଧଂ ପାଦତଲାଭ୍ଯାଂ ଯଦଵାକ୍ଚୋଦକ୍ଚ ପଶ୍ଯତି
ପାଦତଳ ଦ୍ୱାରା ଉପର, ତଳ ଓ ଜଳରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—
ପୁରୁଷୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀହ ଵେଦିତଵ୍ଯାନି କୃତ୍ସ୍ତ୍ରଶଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଏତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ନରୋ ବୁଦ୍ଧା ଭୂତାନାଗତିଂ ଗତିମ୍
ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆସିବା ଓ ଯିବାକୁ ବୁଝିପାରେ।
ଗୁଣୈର୍ଵିନଶ୍ଯତେ ବୁଦ୍ଦିର୍ବୁଦ୍ଧେରେଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପି
ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଇତି ତନ୍ମଯମେଵୈତତ୍ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ସେଇ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ।
ଯେନ ପଶ୍ଯତି ତଞ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶୃଣୋତି ଶ୍ରୋତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି କାନ।
ତ୍ଵଚା ସ୍ପର୍ଶଯତି ସ୍ପର୍ଶଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିକ୍ରିଯତେ ସକୃତ୍
ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଅଧିଷ୍ଟାନାତ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧେର୍ହି ପୃଥଗର୍ଥାନି ପଞ୍ଚଧା
ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୁରୁଷେ ତିଷ୍ଟତୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରିଷୁ ଭାଵେଷୁ ଵର୍ତତେ
ବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟରେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ନ ସୁଖେନ ନ ଦୁଃଖେନ କଦାଚିଦପି ଵର୍ତତେ
ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ସହିତ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସେଯଂ ଭାଵାତ୍ମିକା ଭାଵାଂସ୍ତ୍ରୀନେତାନତିଵର୍ତତେ
ଏହି ଭାବରେ ଗଠିତ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅତିଭାଵଗତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଭାଵୈର୍ମନସି ଵର୍ତତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେ ମନର ଭିତରେ ଭାବମାନଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଵର୍ତଯତି ସା ସଦା
ସେଇ ବୁଦ୍ଧି ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ରିୟାଶୀଳ କରେ।
ଯେ ଯେ ଚ ଭାଵା ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେ ପ୍ଯେତେଷୁ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଭାବମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଏହି ତିନିଟି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵିଜେତଵ୍ଯାନି ଧୀମତା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିଵିଶ୍ଵାଵେଦନାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ।
ସୁଖସ୍ପର୍ଶଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋ ଦୁଃଖସ୍ପର୍ଶୋ ରଜୋଗୁଣଃ
ସୁଖର ସ୍ପର୍ଶ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ; ଦୁଃଖର ସ୍ପର୍ଶ ରଜ ଗୁଣ।
ତଵ ଯତ୍ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତଂ କାଯେ ମନସି ଵା ଭଵେତ୍
ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ପ୍ରୀତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ,