ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਮੋਹਾਤ੍ਤਦਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰਂ ਮਤਮ੍
ਭਰਮ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।
ਅਜਰੋ ऽਯਮਮृਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾਸੌ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਕਿਮਧਿष੍ਟਾਯ ਤਦ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਲ੍ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍
ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਹ੍ਯਾਗਮੋ ਭਿਨ੍ਨਃ ਕृਤਾਨ੍ਤੋ ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀ ਗੱਲ ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯੋਜੀਵਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਮਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।
ਜਾਤਿਸ੍ਮृਤਿਰਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਃ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤੋਂऽਬੁਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ, ਚੁੰਬਕ, ਸੂਰਜੀ ਪੱਥਰ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੋਖਣਾ—
ਮृਤਕਰ੍ਮਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁਕਣਾ—ਇਹ ਸਬੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਮੂਤਸ੍ਯ ਹਿ ਮੂਰ੍ਤੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਚ ਦਗ੍ਧੇ ਚ ਚਿਤ੍ਤੇ ਮਰਣਧਰ੍ਮਿਣਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਰੂਪਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਜਾਤਿਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਤੋਰ੍ऽਥਤਃ
ਜਦੋਂ ਰੂਪ, ਜਨਮ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਏਵਂ ਸਤਿ ਚ ਕਾ ਪ੍ਰੀਹਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਵਿਦ੍ਯਾਤਪੋਬਲੈਃ
ਜੇ ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਜਾਂ ਬਲ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਅਪਿ ਤ੍ਵਯਮਿਹੈਵਾਨ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਦੁਃਖਿਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਥੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਹਿ ਮੁਸ਼ਲੈਰ੍ਹਨ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਤ੍ਪੁਨਰ੍ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋਮਸਂਵਤ੍ਸਰੌ ਤਿष੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣੋ ऽਥ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ
ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਸਾਲ, ਤਿਸ਼ਯ ਤਾਰਾ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ—
ਜਰਯਾਭਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਮ੍
ਬੁੱਢੇਪੇ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ,
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮਾਂਸਮਸ੍ਥਿ ਚ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ—
ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾਵਿਧਾਤਸ਼੍ਚ ਦਾਨਧਰ੍ਮਫਲਾਗਮੇ
ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਇਤਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ ਮਨਸ੍ਯੇਤੇ ਬਹਵਃ ਸਂਤਿ ਹੇਤਵਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਵਿਮृਸ਼ਤਾਮੇਵ ਤਤ੍ਸਮ੍ਯਗਭਿਧਾਵਤਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,
ਏਵਨ੍ਤੁਰ੍ ਥੈਰਨਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ
ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਆਗਮੈਰਪਕृष੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਸ੍ਤਿਪੈਰ੍ਹਸ੍ਤਿਨੋ ਯਥਾ
ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ-ਚਾਲਕ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਤ੍ਤਰਂ ਦੁਃਖਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਹਿਤ੍ਵਾਮਿषਂ ਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ
ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਹਾਯ ਯੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚ
ਜੋ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤੀਦਮਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਤਿਃ ਕੁਤੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਮ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ।
ਨਰਪਤਿਰਭਿਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ਪੁਨਰਨੁਯੋਕ੍ਤੁਮਿਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਮੇ
ਰਾਜਾ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ:
ਏਵਂ ਸਤਿ ਕਿਮਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਾ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਵਾ ਕਿਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਚੌਕਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?
ਕਸ੍ਮੈ ਕ੍ਰਿਯਤ ਕਲ੍ਪੇਤ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕੋ ऽਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਕਿਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇਥੇ ਸੱਚੀ ਨਿਸਚਾ ਕੀ ਹੈ?
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਕਵਿਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖੋ ऽਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਫਿਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਵੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ:
ਅਯਂ ਹ੍ਯਪਿ ਸਮਾਹਾਰਃ ਸ਼ਰੀਰੇਦ੍ਰਿਯਚੇਤਸਾਮ੍
ਇਹ ਵੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ।