ન હ્યેષ ચ સદાચારો દેવેષ્વપિ મમોચિતઃ। માં બ્રહ્માપિ હિ સસ્નેહો દીર્ઘાયુરિતિ ભાષતે
આવું વર્તન તો દેવો વચ્ચે પણ મારા માટે યોગ્ય નથી; બ્રહ્મા પણ મને પ્રેમથી લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતો કહે છે.
કસ્તપોઘોરમાસાદ્ય મમાદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ। માર્કંડેયેતિ મામુક્ત્વા મૃત્યુમીક્ષિતુમર્હસિ
કોણ છે, જેણે ભયાનક તપ પ્રાપ્ત કરીને આજે માર્કંડેય કહીને મારી જીવિતી છોડી છે અને મારી મૃત્યુ જોવા ઈચ્છે છે?
એવં પ્રક્ષુભિતઃ ક્રોધાન્માર્કંડેયો મહામુનિઃ। તદૈનં ભગવાન્ભૂયો બભાષે મધુસૂદનઃ
આ રીતે, ક્રોધથી ઉશ્કેરાઈને મહામુનિ માર્કંડેયે બોલ્યો; પછી ભગવાન મધુસૂદનએ તેને ફરીથી કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ। અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ। આયુઃ પ્રદાતા પૌરાણઃ કિં માં ત્વં નોપસર્પસિ
શ્રી ભગવાને કહ્યું: 'હું તારો પિતા છું, બાળક, હૃષીકેશ છું, તારો ગુરુ છું; હું પુરાતન આયુષ્ય આપનાર છું—તમે મારા નજીક કેમ આવતા નથી?'
માં પુત્રકામઃ પ્રથમં ત્વત્પિતાંગિરસો મુનિઃ। પૂર્વમારાધયામાસ તપસ્તીવ્રં સમાશ્રિતઃ
પુત્રની ઈચ્છા રાખીને, તારા પિતા અંગિરસ મુનિએ સૌથી પહેલા મને કઠોર તપ કરવું શરૂ કર્યું હતું.
તં દૃષ્ટ્વા ઘોરતપસં ત્રિદશોત્તમતેજસમ્। દત્તવાંસ્ત્વામહં પુત્રં મહર્ષિમમિતૌજસમ્
તે મહાન તપસ્વીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ તેજથી ચમકતા જોઈને, મેં તેને તને પુત્ર રૂપે આપ્યો, અપરિમિત શક્તિ ધરાવતો મહર્ષિ.
કસ્સમુત્સહતે ચાન્યો યોગિભૂતાત્મગાત્મકમ્। દ્રષ્ટુમેકાર્ણવગતં ક્રીડંતં યોગમાયયા
યોગી જેનું મન પરમાત્મા સાથે એક થઈ ગયું છે, એ સિવાય બીજું કોણ તને એક જ મહાસાગરમાં યોગમાયાથી રમતા જોઈ શકે?
તતઃ પ્રહૃષ્ટહૃદયો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ। મૂર્ધ્નિ બદ્ધાંજલિપુટો માર્કંડેયો માહાતપાઃ
પછી મહાતપા માર્કંડેય, આનંદથી ભરેલા હૃદય અને આશ્ચર્યથી ફાટેલા આંખો સાથે, માથા પર હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
નામગોત્રે તુ સંપ્રોચ્ય દીર્ઘાયુર્લોકપૂજિતઃ। તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમથાકરોત્
પોતાનું નામ અને કુળ કહી, લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતો અને લોકમાં પૂજિત, તેણે ભક્તિથી ભગવાનને વંદન કર્યું.
માર્કંડેય ઉવાચ। ઇચ્છામિ તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિમાં માયાં તવાનઘ। યદેકાર્ણવમધ્યસ્થઃ શેષે ત્વં બાલરૂપવાન્
માર્કંડેયે કહ્યું: હે નિર્દોષ, હું તારી આ માયા સાચી રીતે જાણવી ઈચ્છું છું—કે કેવી રીતે તું એક જ સાગરમાં બાળક રૂપે વસે છે.
કિં સંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાન્લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો। તર્કયેહં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હસિ
હે ભગવાન, તું દુનિયામાં કયા નામથી ઓળખાય છે? હું વિચારું છું કે તારા સિવાય બીજું કોણ આ રીતે રહી શકે?
શ્રીભગવાનુવાચ। અહં નારાયણો બ્રહ્મન્સર્વભૂતવિનાશનઃ। અહં સહસ્રશીર્ષાસ્યઃ સહસ્રપદસંયુતઃ
ભગવાને કહ્યું: હું નારાયણ છું, હે બ્રાહ્મણ, સર્વ જીવનો વિનાશક; હું હજારો માથા અને ચહેરા ધરાવું છું, હજારો પગ ધરાવું છું.
આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મુખે બ્રહ્મમયો હ્યહમ્। અહમગ્નિર્હવ્યવહઃ સપ્તસપ્તિભિરન્વિતઃ
હું સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવતો પુરુષ છું, મારા મુખમાં બ્રહ્મથી ભરેલો છું; હું અગ્નિ છું, હવન લઈ જનાર, સાત સાત સાથે.
અહમિંદ્રપદઃ શક્ર ૠતૂનાં પરિવત્સરઃ। અહં યોગિષુ સાંખ્યાખ્યો યુગાંતાવર્ત એવ ચ
હું ઇન્દ્રનું સ્થાન છું, શક્ર છું; ઋતુઓમાં વર્ષ છું; યોગીઓમાં સંખ્ય તરીકે ઓળખાય છું; યુગના અંતનો ચક્ર પણ હું છું.
અહં સર્વાણિ સત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ ચ। ભુજગાનામહં શેષસ્તાર્ક્ષ્યોઽહં સર્વપક્ષિણામ્
હું બધા જીવ અને બધા દેવતાઓ છું; સાપોમાં હું શેષ છું; બધા પક્ષીઓમાં હું તાક્ષ્ય (ગરુડ) છું.
કૃતાંતઃ સર્વભૂતાનાં વિજ્ઞેયઃ કાલસંજ્ઞિતઃ। અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્
હું બધા જીવનો અંત છું, સમય તરીકે ઓળખાય છું; હું ધર્મ છું અને બધા આશ્રમવાસીઓમાં તપ પણ હું છું.
અહં દયા પરોધર્મઃ ક્ષીરોદોહં મહાર્ણવઃ। યત્સત્યં તત્પરં ત્વેક અહમેવ પ્રજાપતિઃ
હું દયા છું, શ્રેષ્ઠ ધર્મ છું; હું ક્ષીર સાગર, મહાન સમુદ્ર છું; જે સત્ય છે, એમાં શ્રેષ્ઠ હું છું, અને પ્રજાપતિ પણ હું છું.
અહં સાંખ્યમહં યોગો હ્યહં તત્પરમં પદમ્। અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ
હું સંખ્ય છું, હું યોગ છું, હું એ પરમ સ્થાન છું; હું યજ્ઞ અને ક્રિયા છું, અને જ્ઞાનનો અધિપતિ તરીકે ઓળખાય છું.
અહં જ્યોતિરહં વાયુરહં ભૂમિરહં જલમ્। આકાશોહં સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ
હું પ્રકાશ છું, હું પવન છું, હું ધરતી છું, હું પાણી છું; હું આકાશ, સમુદ્રો, તારાઓ અને દસ દિશાઓ છું.
અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યોહમહં રવિઃ। અહં પુરાણં પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્
હું વરસાદ છું, હું સોમ છું, હું વાદળ છું, હું રવિ છું; હું પ્રાચીન, પરમ અને અંતે આશ્રય પણ છું.
ભવિષ્યે ચાપિ સર્વત્ર ભવિષ્યત્સર્વસંગ્રહઃ। યત્કિંચિત્પશ્યસે વિપ્ર યચ્છૃણોષિ ચ કિંચન
ભવિષ્યમાં પણ, સર્વત્ર, જે કંઈ હશે તેનો એકત્ર sum હું જ છું; હે વિદ્વાન, જે તું જુએ છે અને જે તું સાંભળે છે,
યચ્ચાનુભવસે લોકે તત્સર્વં મામનુસ્મર। વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજેદ્યાપિ ચ પશ્ય મામ્
અને જે તું દુનિયામાં અનુભવે છે, એ બધું મને જ યાદ કર; વિશ્વ મેં પહેલા સર્જ્યું છે, અને આજ પણ મને સર્જક તરીકે જો.
યુગે યુગે ચ રક્ષામિ માર્કંડેયાખિલં જગત્। તદેતત્કથિતં સર્વં માર્કંડેયાવધારય
હર યુગમાં હું આખા જગતની રક્ષા કરું છું, માર્કંડેય. આ બધું મેં તને કહી દીધું છે, હવે તું આને સારી રીતે સમજ.
શુશ્રૂષુરપિ ધર્મેષુ કુક્ષૌ ચરસુખં મમ। મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવાશ્ચ ૠષિભિઃ સહ
ધર્મની વાતો સાંભળતાં પણ મારા મનમાં આનંદ થયો; મારા શરીરમાં બ્રહ્મા, દેવો અને ઋષિઓ સાથે વસે છે.
વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામવગચ્છ મુરદ્વિષમ્। અહમેકાક્ષરો મંત્રસ્ત્ર્યક્ષરશ્ચ પિતામહઃ
મુરાના શત્રુ તરીકે, હું સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંને રૂપે છું; હું એક અવિનાશી અક્ષર છું, ત્રણ અક્ષરવાળો મંત્ર અને પિતામહ પણ છું.
પરસ્ત્રિવર્ગઓંકારઃ પરમાત્મપ્રદર્શનઃ। એવમાદિપુરાણં ચ વદતેમાં મહામતે
પરમ ઓમ, ત્રણ પ્રકારના ધ્યેય અને પરમાત્માનું દર્શન—આ બધું, હે મહાન બુદ્ધિ, આદિ પુરાણમાં વર્ણવાયું છે.
વક્ત્રં યાતો ભગવતો માર્કંડેયો મહામુનિઃ। તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ
મહામુનિ માર્કંડેય ભગવાનના મુખમાં પ્રવેશ્યા; પછી એ શ્રેષ્ઠ મુનિ ભગવાનના પેટમાં ગયા.
તસ્યાસમ્મુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્। યદક્ષયં વિવિધમુપાશ્રિતં તુ તન્મહાર્ણવે વ્યપગતચંદ્રભાસ્કરે
ત્યાં, સામે અને અલગ, તેણે અવિનાશી હંસને સાંભળ્યા; જે કંઈ અવિનાશી અને અનેક પ્રકારનું હતું, તે બધું એ મહાસાગરમાં હતું, જ્યાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય અદૃશ્ય હતા.
શનૈશ્ચરન્પ્રભુરથ હંસસંજ્ઞિતઃ સૃજન્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે। અથ ચૈવં શુચિર્ભૂત્વા વરયામાસ વૈ તપઃ
હંસ નામે ભગવાન ધીરે ધીરે ચાલે છે, જગતની રચના કરે છે અને સમયના પ્રવાહમાં વિહાર કરે છે; પછી શુદ્ધ બનીને તપસ્યા શરૂ કરે છે.
છાદયિત્વાત્મનો દેહં પયસાંબુજસંભવઃ। તતો મહાત્માતિબલો મર્ત્યલોકવિસર્જને
પાણીના કમળમાંથી જન્મેલા એ મહાત્મા અને અત્યંત શક્તિશાળી આત્માએ પોતાનું શરીર ઢાંકી, પછી મર્ત્યલોકની રચના કરી.