કિં સંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાન્લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો। તર્કયેહં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હસિ
હે ભગવાન, તું દુનિયામાં કયા નામથી ઓળખાય છે? હું વિચારું છું કે તારા સિવાય બીજું કોણ આ રીતે રહી શકે?
શ્રીભગવાનુવાચ। અહં નારાયણો બ્રહ્મન્સર્વભૂતવિનાશનઃ। અહં સહસ્રશીર્ષાસ્યઃ સહસ્રપદસંયુતઃ
ભગવાને કહ્યું: હું નારાયણ છું, હે બ્રાહ્મણ, સર્વ જીવનો વિનાશક; હું હજારો માથા અને ચહેરા ધરાવું છું, હજારો પગ ધરાવું છું.
આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મુખે બ્રહ્મમયો હ્યહમ્। અહમગ્નિર્હવ્યવહઃ સપ્તસપ્તિભિરન્વિતઃ
હું સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવતો પુરુષ છું, મારા મુખમાં બ્રહ્મથી ભરેલો છું; હું અગ્નિ છું, હવન લઈ જનાર, સાત સાત સાથે.
અહમિંદ્રપદઃ શક્ર ૠતૂનાં પરિવત્સરઃ। અહં યોગિષુ સાંખ્યાખ્યો યુગાંતાવર્ત એવ ચ
હું ઇન્દ્રનું સ્થાન છું, શક્ર છું; ઋતુઓમાં વર્ષ છું; યોગીઓમાં સંખ્ય તરીકે ઓળખાય છું; યુગના અંતનો ચક્ર પણ હું છું.
અહં સર્વાણિ સત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ ચ। ભુજગાનામહં શેષસ્તાર્ક્ષ્યોઽહં સર્વપક્ષિણામ્
હું બધા જીવ અને બધા દેવતાઓ છું; સાપોમાં હું શેષ છું; બધા પક્ષીઓમાં હું તાક્ષ્ય (ગરુડ) છું.
કૃતાંતઃ સર્વભૂતાનાં વિજ્ઞેયઃ કાલસંજ્ઞિતઃ। અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્
હું બધા જીવનો અંત છું, સમય તરીકે ઓળખાય છું; હું ધર્મ છું અને બધા આશ્રમવાસીઓમાં તપ પણ હું છું.
અહં દયા પરોધર્મઃ ક્ષીરોદોહં મહાર્ણવઃ। યત્સત્યં તત્પરં ત્વેક અહમેવ પ્રજાપતિઃ
હું દયા છું, શ્રેષ્ઠ ધર્મ છું; હું ક્ષીર સાગર, મહાન સમુદ્ર છું; જે સત્ય છે, એમાં શ્રેષ્ઠ હું છું, અને પ્રજાપતિ પણ હું છું.
અહં સાંખ્યમહં યોગો હ્યહં તત્પરમં પદમ્। અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ
હું સંખ્ય છું, હું યોગ છું, હું એ પરમ સ્થાન છું; હું યજ્ઞ અને ક્રિયા છું, અને જ્ઞાનનો અધિપતિ તરીકે ઓળખાય છું.
અહં જ્યોતિરહં વાયુરહં ભૂમિરહં જલમ્। આકાશોહં સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ
હું પ્રકાશ છું, હું પવન છું, હું ધરતી છું, હું પાણી છું; હું આકાશ, સમુદ્રો, તારાઓ અને દસ દિશાઓ છું.
અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યોહમહં રવિઃ। અહં પુરાણં પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્
હું વરસાદ છું, હું સોમ છું, હું વાદળ છું, હું રવિ છું; હું પ્રાચીન, પરમ અને અંતે આશ્રય પણ છું.
ભવિષ્યે ચાપિ સર્વત્ર ભવિષ્યત્સર્વસંગ્રહઃ। યત્કિંચિત્પશ્યસે વિપ્ર યચ્છૃણોષિ ચ કિંચન
ભવિષ્યમાં પણ, સર્વત્ર, જે કંઈ હશે તેનો એકત્ર sum હું જ છું; હે વિદ્વાન, જે તું જુએ છે અને જે તું સાંભળે છે,
યચ્ચાનુભવસે લોકે તત્સર્વં મામનુસ્મર। વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજેદ્યાપિ ચ પશ્ય મામ્
અને જે તું દુનિયામાં અનુભવે છે, એ બધું મને જ યાદ કર; વિશ્વ મેં પહેલા સર્જ્યું છે, અને આજ પણ મને સર્જક તરીકે જો.
યુગે યુગે ચ રક્ષામિ માર્કંડેયાખિલં જગત્। તદેતત્કથિતં સર્વં માર્કંડેયાવધારય
હર યુગમાં હું આખા જગતની રક્ષા કરું છું, માર્કંડેય. આ બધું મેં તને કહી દીધું છે, હવે તું આને સારી રીતે સમજ.
શુશ્રૂષુરપિ ધર્મેષુ કુક્ષૌ ચરસુખં મમ। મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવાશ્ચ ૠષિભિઃ સહ
ધર્મની વાતો સાંભળતાં પણ મારા મનમાં આનંદ થયો; મારા શરીરમાં બ્રહ્મા, દેવો અને ઋષિઓ સાથે વસે છે.
વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામવગચ્છ મુરદ્વિષમ્। અહમેકાક્ષરો મંત્રસ્ત્ર્યક્ષરશ્ચ પિતામહઃ
મુરાના શત્રુ તરીકે, હું સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંને રૂપે છું; હું એક અવિનાશી અક્ષર છું, ત્રણ અક્ષરવાળો મંત્ર અને પિતામહ પણ છું.
પરસ્ત્રિવર્ગઓંકારઃ પરમાત્મપ્રદર્શનઃ। એવમાદિપુરાણં ચ વદતેમાં મહામતે
પરમ ઓમ, ત્રણ પ્રકારના ધ્યેય અને પરમાત્માનું દર્શન—આ બધું, હે મહાન બુદ્ધિ, આદિ પુરાણમાં વર્ણવાયું છે.
વક્ત્રં યાતો ભગવતો માર્કંડેયો મહામુનિઃ। તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ
મહામુનિ માર્કંડેય ભગવાનના મુખમાં પ્રવેશ્યા; પછી એ શ્રેષ્ઠ મુનિ ભગવાનના પેટમાં ગયા.
તસ્યાસમ્મુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્। યદક્ષયં વિવિધમુપાશ્રિતં તુ તન્મહાર્ણવે વ્યપગતચંદ્રભાસ્કરે
ત્યાં, સામે અને અલગ, તેણે અવિનાશી હંસને સાંભળ્યા; જે કંઈ અવિનાશી અને અનેક પ્રકારનું હતું, તે બધું એ મહાસાગરમાં હતું, જ્યાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય અદૃશ્ય હતા.
શનૈશ્ચરન્પ્રભુરથ હંસસંજ્ઞિતઃ સૃજન્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે। અથ ચૈવં શુચિર્ભૂત્વા વરયામાસ વૈ તપઃ
હંસ નામે ભગવાન ધીરે ધીરે ચાલે છે, જગતની રચના કરે છે અને સમયના પ્રવાહમાં વિહાર કરે છે; પછી શુદ્ધ બનીને તપસ્યા શરૂ કરે છે.
છાદયિત્વાત્મનો દેહં પયસાંબુજસંભવઃ। તતો મહાત્માતિબલો મર્ત્યલોકવિસર્જને
પાણીના કમળમાંથી જન્મેલા એ મહાત્મા અને અત્યંત શક્તિશાળી આત્માએ પોતાનું શરીર ઢાંકી, પછી મર્ત્યલોકની રચના કરી.
મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં વિશ્વો વિશ્વમચિંતયત્। તસ્ય ચિંતયમાનસ્ય નિયતે સંસ્થિતેર્ણવે
વિશ્વ સ્વયં મહાન ભૂતોની અસ્તિત્વ પર વિચાર કરે છે; જ્યારે એ નિશ્ચિત વિલય વિશે સમુદ્રમાં વિચાર કરે છે,
નિરાકાશે તોયમયે સૂક્ષ્મે જગતિ સંક્ષયે। ઈશઃ સંક્ષોભયામાસ સોર્ણવં સલિલં ગતઃ
જ્યારે જગત નાશ પામતું હતું, એ પાણિયુક્ત, આકાશવિહિન, સૂક્ષ્મ જગતમાં ભગવાન પાણીમાં પ્રવેશી, સમુદ્રને હલાવવા લાગ્યા.
અથાંતરાદપાં સૂક્ષ્મમથ ચ્છિદ્રમભૂત્પુરા। શબ્દં પ્રતિ તતો ભૂતો મારુતશ્છિદ્રસંભવઃ
પછી પાણીની અંદરથી એક સૂક્ષ્મ છિદ્ર ઊભું થયું; એમાંથી, અવાજના પ્રતિસાદમાં, પવન જન્મ્યો.
સંલબ્ધ્વાંતરસંક્ષોભં વ્યવર્ધત સમીરણઃ। નભસ્વતા બલવતા વેગાદ્વિક્ષોભિતોર્ણવઃ
પવનને અંદરથી હલચલ મળતાં એ વધ્યો; તેની શક્તિ અને ઝડપથી સમુદ્ર ઉથલ્યો.
તસ્યાર્ણવસ્ય ક્ષુબ્ધસ્ય તસ્મિન્નંભસિ મથ્યતઃ। કૃષ્ણવર્ત્મા સમભવત્પ્રભુર્વૈશ્વાનરો મહાન્
જ્યારે એ સમુદ્ર ઉથલતો અને મથાતો હતો, ત્યારે એ પાણીમાંથી અંધારું માર્ગ ધરાવતો મહાન વૈશ્વાનર ભગવાન પ્રગટ થયા.
તતઃ સંશોષયામાસ પાવકઃ સલિલં બહુ। સમસ્તજલધિશ્છિદ્રમભવદ્વિસૃતં નભઃ
પછી અગ્નિએ ઘણું પાણી સુકવવાનું શરૂ કર્યું; બધા સમુદ્રો છિદ્રિત થયા અને આકાશ દેખાવા લાગ્યું.
આત્મતેજોભવાઃ પુણ્યા આપોમૃતરસોપમાઃ। આકાશં છિદ્રસંભૂતં વાયુરાકાશસંભવઃ
પવિત્ર પાણી, જે આત્માની તેજથી જન્મ્યું અને અમૃત જેવું હતું; છિદ્રમાંથી આકાશ ઊભું થયું અને આકાશમાંથી પવન.
અથ સંઘર્ષસમ્ભૂતં પાવકં ચાસ્ય સંભવમ્। દૃષ્ટ્વા પિતામહો દેવો મહાભૂતવિભાવનઃ
પછી ઘર્ષણથી જન્મેલો અગ્નિ જોઈને, મહાભૂતનો પ્રકાશક પિતામહ દેવ એના ઉત્પત્તિને નિહાળ્યા.
દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ ભગવાન્લોકસૃષ્ટ્યર્થમુત્તમમ્। બ્રહ્મણો જન્મસહિતં બહુરૂપો હ્યચિંતયત્
ભૂતોને જોઈને, ભગવાને લોકની રચના માટે બ્રહ્માના અનેક રૂપોની ઉત્પત્તિ પર વિચાર કર્યો.
ચતુર્યુગાનાં સંખ્યાતં સહસ્રં યુગપર્યયે। યત્પૃથિવ્યાં દ્વિજેંદ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્
ચાર યુગોના હજાર ચક્ર, જે પૃથ્વી પર, દ્વિજ શ્રેષ્ઠો માટે છે, જેમની આત્મા તપસ્યાથી શુદ્ધ થઈ છે.