ઇત્યુક્તા ગિરિજા તેન મુક્તકંઠા પિનાકિનમ્। ઉવાચ કોપરક્તાક્ષી ભ્રુકુટી વિકૃતાનના
આ રીતે તેની વાત સાંભળી, ગિરિજાએ ખુલ્લા અવાજે, ક્રોધથી લાલ આંખો અને ભ્રૂકુટિ ચઢાવી, પિનાકધારીને જવાબ આપ્યો.
દેવ્યુવાચ-। સ્વકૃતેન જનઃ સર્વો જાડ્યેન પરિભૂયતે। અવશ્યમર્થી પ્રાપ્નોતિ ખંડનં શશિમંડન
દેવી બોલી: દરેક મનુષ્ય પોતાના કર્તવ્યથી જ મંદ બની જાય છે; અનિવાર્ય રીતે, માંગનારને ટીકાનો ભાગ ભોગવવો પડે છે, હે ચાંદમુકુટધારી.
તપોભિર્દીર્ઘચરિતૈર્યા ત્વાં પ્રાર્થિતવત્યહં। તસ્યા મેનિ યતસ્ત્વેષ હ્યવમાનઃ પદે પદે
દીર્ઘકાળ સુધી તપસ્યા કરીને મેં તને મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો, છતાં તારી તરફથી મને દરેક પગલે અપમાન જ મળ્યું છે.
નૈવાસ્મિ કુટિલા શર્વ વિષમા ન ચ ધૂર્જટે। સવિષસ્ત્વં જગત્ખ્યાતો વ્યક્તદોષાકરાશ્રયઃ
હું વાંકી કે દગાબાજ નથી, હે શરવા, હે જટાધારી; દુનિયામાં તો તું જ ઝેરવાળો અને સ્પષ્ટ દોષો ધરાવતો તરીકે ઓળખાય છે.
ત્વં હિ મુષ્ણાસિ દશનાન્નેત્રહંતા ભગસ્ય ચ। આદિત્યસ્ત્વાં વિજાનાતિ ભગવાન્દ્વાદશાત્મકઃ
તમે ભગાના દાંત અને આંખો ચોરી લીધાં, એ તો દ્વાદશરૂપ અદિત્ય પણ જાણે છે.
મૂર્ધ્નિ શૂલં જનયસિ સ્વૈર્દોષૈર્મામધિક્ષિપન્। યસ્ત્વં મામાત્થકૃષ્ણેતિ મહાકાલોસિ વિશ્રુતઃ
તારા પોતાના દોષો મને દોષારોપણ કરીને, તું તારા માથા પર ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે; મને 'કાળી' કહીને ઉપહાસ કરે છે, પણ તું તો મહાકાળ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
યાસ્યામ્યહં પરિત્યક્તુમાત્માનં તપસા ગિરિમ્। જીવંત્યા ન મયા કૃત્યં ધૂર્તેન પરિભૂતયા
હવે હું પર્વત પર જઈને તપસ્યા દ્વારા પોતાને ત્યજી દઈશ; દગાબાજે અપમાન આપ્યા પછી જીવતી રહીને હવે મારા માટે કંઈ બાકી રહ્યું નથી.
કાપાલિકેન ક્ષુદ્રેણ શ્મશાને નિત્યવાસિના। ભૂત્યા વિલિપ્ત સ્વાંગેન માતૃમધ્યસ્થ ચારિણા
એક નીચ કપાળધારી, જે શમશાનમાં રહે છે, શરીરે ભસ્મ લગાવેલો અને માતાઓ વચ્ચે ફરતો હોય, એના દ્વારા અપમાન મળ્યું છે.
નિશમ્ય તસ્યા વચનં કોપતીક્ષ્ણાક્ષરં હરઃ। ઉવાચાનિષ્ટસંભ્રાંતઃ પ્રચલેનેંદુમૌલિના
તેના ગુસ્સાવાળા તીખા શબ્દો સાંભળી, દુઃખી અને ગભરાયેલ હરનું ચાંદ્રકલા પણ કંપી ઉઠ્યું અને તેણે ઉત્તર આપ્યો.
શર્વ ઉવાચ। અગાત્મજાસિ ગિરિજે નાહં નિંદાપરસ્તવ। ચાટૂક્તિબુધ્યા તુ મયા કૃત ઉન્માદસંશ્રયઃ
શરવે કહ્યું: 'પર્વતપુત્રી, હું તારો અપમાન કરનાર નથી; મજાકમાં જ હું પાગલપણું કરતો હતો.'
વિકલ્પઃ સ્વસ્થચિત્તે તુ ગિરિજે ન મમ ક્રમાત્। યદ્યેવં કુપિતા ભીરુ તત્તવાહં ન વૈ પુનઃ
'પર્વતપુત્રી, મારા સ્વભાવમાં આવું ડગમગાટ નથી, પણ જો તને એટલો ગુસ્સો આવે છે, તો ભયભીતે, હું આવું ફરીથી નહીં કરું.'
નર્મવાદી ભવિષ્યામિ જહિ કોપં શુચિસ્મિતે। શિરસા પ્રણતેનૈષ રચિતસ્તે મયાંજલિ
'હું હવે હમેશાં મજાકમાં વાત કરીશ; હે સુંદર સ્મિતવાળી, તું ગુસ્સો છોડ. નમ્રતાથી માથું ઝુકાવીને હું તને વંદન કરું છું.'
નિ હીનો હ્યપમાનેન નિંદિતે નૈતિ વિક્રિયામ્। અસતાં તુ સતાં ન સ્યાન્મર્મસ્પૃષ્ટો નરઃ કિલ
'સજ્જન માણસ અપમાનથી કદી નબળો પડતો નથી, અને અપમાનિત થયા પછી પણ પોતાનું સંતુલન ગુમાવતો નથી; પણ દુર્જનો માટે જ, સજ્જનો માટે નહીં, કોઈનું મન ખરાબ રીતે દુખાય છે.'
અનેકૈશ્ચાટુભિર્દેવી દેવેન પ્રતિબોધિતા। કોપં તીવ્રં ન તત્યાજ સતી મર્મણિ ઘટ્ટિતા
દેવે અનેક મીઠા શબ્દો કહ્યા છતાં, સતીએ, હૃદયમાં ઘા લાગ્યો હોવાથી, પોતાનો તીવ્ર ગુસ્સો છોડ્યો નહીં.
અવષ્ટબ્ધમથાચ્છિદ્ય વાસઃ શંકરપાણિના। વિપર્યસ્તાલકાવેગાદ્ગન્તુમૈચ્છચ્ચ શૈલજા
પછી, શંકરના હાથમાંથી પોતાનું વસ્ત્ર ખેંચી, વાળ વિખેરાઈ ગયા અને મનમાં ઉથલપાથલ થઈ, પર્વતકન્યાએ ત્યાંથી જવાની ઇચ્છા કરી.
તસ્યા વ્રજંત્યાઃ કોપેન પુનરાહ પુરાંતકઃ। સત્યં સર્વૈરવયવૈસ્તનોષિ સદૃશાં પિતુઃ
જ્યારે તે ગુસ્સાથી જતી હતી, ત્યારે પુરાંતકએ ફરી કહ્યું: 'સાચે જ, તારા દરેક અંગમાં તું તારા પિતાને જ સમાન છે.'
હિમાચલસ્ય શૃંગસ્થમેવ જાલાકુલં મનઃ। તથા દુરવગાહ્યેભ્યો ગહનો હિ તવાશયઃ
'હિમાલયના શિખર જેવું તારો મન ગૂંચવાયેલું છે; એ જ રીતે, તારો હૃદય પણ બહુ જ અઘરું અને અપરિચિત છે.'
કાઠિન્યમશ્મસારેભ્યો વનેભ્યો બહુલાં ગતા। કુટિલત્વં નિમ્નગાભ્યો દુઃસેવ્યત્વં હિમાદપિ
'તારા અંદર પથ્થર અને જંગલ કરતાં વધારે કઠિનતા, નદીઓ કરતાં વધારે વાંકડાપણું, અને હિમાલય કરતાં પણ વધારે અઘરું મન મેળવ્યું છે.'
સંક્રાંતં સર્વમેવૈતત્તન્વંગિ હિમભૂધરાત્। ઇત્યુક્તા સા પુનઃ પ્રાહ ગિરિશં શૈલકન્યકા
'આ બધું તારા અંદર હિમપર્વતમાંથી આવ્યું છે, હે સુકુમારાંગી.' આવું સાંભળીને પર્વતકન્યાએ ફરી ગિરિશને જવાબ આપ્યો.
કોપકંપિતમૂર્દ્ધા સા પ્રસ્ફુરદ્દશનચ્છદા। ઉમોવાચ-। સ્યાત્સર્વં દોષદાનેન નિંદાયાં ગુણિનો બલાત્
તેના ગુસ્સાથી માથું કંપતું અને દાંત ચમકતાં, ઉમાએ કહ્યું: 'દોષ શોધનારના બળથી, સજ્જનોના ગુણ પણ ક્યારેક અપમાનમાં ફેરવાઈ જાય છે.'
તવાપિ દુષ્ટસંપર્કાત્સંક્રાંતં સર્વમેવ હિ। વ્યાલેભ્યોનેકજિહ્વત્વં ભસ્મનોઽસ્નેહવૃત્તિતા
તમારા દુષ્ટ લોકો સાથેના સંપર્કથી, તમાંને સાપની જેમ અનેક જીભાવાળું સ્વભાવ, રાખ જેવી સુકાઈ ગયેલી દયાળુતા અને લાગણીનો અભાવ—all બધું આવી ગયું છે.
હૃત્કાલુષ્યં શશાંકોત્થં દુર્બાધત્વં વિષાદપિ। કિં ચાત્ર બહુનોક્તેન અલં વાચાં શ્રમેણ તે
ચંદ્રથી ઉદ્ભવેલું મનનું કલુષ અને ઝેર જેવી વાણીની અશક્તિ—આ બધું તને લાગ્યું છે. હવે વધુ શું કહું? તને સમજાવવા માટે શબ્દોની મહેનત પૂરતી છે.
શ્મશાનવાસાન્નિર્ભીસ્ત્વં નગ્નત્વાત્તવનત્રપા। નિર્ઘૃણત્વં કપાલિત્વાદ્દયા તે વિગતા ચિરમ્
શ્મશાનમાં રહેવાને કારણે તું નિર્ભય થઈ ગઈ છે, નગ્નતાથી તને શરમ રહી નથી, કપાળ ધારણ કરવાથી તારી દયાળુતા પણ કાયમ માટે દૂર થઈ ગઈ છે.
ઇત્યુક્ત્વા મંદિરાત્તસ્માન્નિર્જગામ હિમાદ્રિજા। તસ્યાં વ્રજંત્યાં દેવેશ્યાં ગણૈઃ કિલકિલાકૃતા
આ રીતે કહીને હિમાલયપુત્રી મહેલમાંથી બહાર નીકળી ગઈ; જ્યારે દેવી જતી હતી, ત્યારે તેના સાથે આવેલા ગણા લોકો ઊંચા અવાજે રડવા લાગ્યા.
ક્વ માતર્ગચ્છસીત્યુક્ત્વા રુદદ્ભિર્ધાવિતં પુનઃ। વિષ્ટભ્ય ચરણૌ દેવ્યા વીરકો બાષ્પગદ્ગદઃ
'માતા, તમે ક્યાં જાઓ છો?' એમ રડતાં રડતાં વીરકાએ ફરી દોડીને દેવીના પગ પકડી લીધા, અને રડવાથી તેની વાણી અડખેળી થઈ ગઈ.
પ્રોવાચ માતઃ કિન્ન્વેતત્ક્વ યાસિ કુપિતાતુરા। અહં ત્વામનુયાસ્યામિ વ્રજંતીં સ્નેહવર્જિતામ્
તે બોલ્યો: 'માતા, આવું કેમ? તમે ગુસ્સે અને દુઃખી થઈને ક્યાં જાઓ છો? તમે પ્રેમ વગર પણ જશો તો હું તમારો પીછો કરીશ.'
નોચેત્પતિષ્યે શિખરાદ્ગિરેરસ્ય ત્વયોજ્ઝિતઃ। ઉન્નમ્યવદનં દેવી દક્ષિણેન તુ પાણિના
'નહીંતર, જો તમે મને છોડી દો તો હું આ પર્વતની ટોચ પરથી કૂદી જઈશ.' એવું કહેતાં દેવીએ પોતાના જમણા હાથથી તેનું મોઢું ઉપર ઉંચક્યું.
ઉવાચ વીરકં માતા ત્વં શોકં પુત્ર મા કૃથાઃ। શૈલાગ્રાત્પતિતું નૈવ ન ચ ગંતું મયા સહ
માતાએ વીરકાને કહ્યું: 'પુત્ર, દુઃખ ન કર; તને પર્વતની ટોચ પરથી પડવું પણ નથી અને મારા સાથે જવું પણ નથી.'
યુક્તં તે પુત્ર ગચ્છામિ યેન કાર્યેણ તચ્છૃણુ। કૃષ્ણેત્યુક્તા હરેણાહં સ્તંભિતાસ્મ્યવમાનિતા
'પુત્ર, હું એક કામ માટે જાઉં છું—એ સાંભળ: હરિએ મને 'કૃષ્ણા' કહીને અપમાન કર્યું, તેથી હું હકમાઈ ગઈ છું.'
સાહં તપઃ કરિષ્યામિ યેન ગૌરીત્વમાપ્નુયામ્। એષ સ્ત્રીલંપટો દેવો યાતાયાં મય્યનંતરમ્
'હું હવે તપ કરવાનું નક્કી કર્યું છે, જેથી ફરીથી ગૌરી બની શકું. આ દેવ તો સ્ત્રીઓમાં રસ રાખે છે, હું ન હોઉં ત્યારે બીજી શોધી લેશે.'