મંત્રિત્વે ચક્રતુશ્ચેચ્છામસ્મિન્મર્ત્યૌ દ્વિજોત્તમૌ। વિભ્રાજપુત્રસ્ત્વેકોભૂદ્બ્રહ્મદત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ
વિભ્રાજના બે પુત્રો, જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા, મંત્રીપદની ઇચ્છાથી મંત્રી બન્યા; એમામાં એકનું નામ બ્રહ્મદત્ત હતું.
મંત્રિપુત્રૌ તથા ચૈવ પુંડરીકસુબાલકૌ। બ્રહ્મદત્તોભિષિક્તસ્તુ કાંપિલ્યે નગરોત્તમે
એ બંને મંત્રીઓના પુત્રો પુંડરીક અને સુબાલ હતા; બ્રહ્મદત્તને શ્રેષ્ઠ શહેર કાંપિલ્યમાં રાજતિલક કરવામાં આવ્યો.
પંચાલરાજો વિક્રાંતઃ શ્રાદ્ધકૃત્પિતૃવત્સલઃ। યોગવિત્સર્વજંતૂનાં ચિત્તવેત્તાભવત્તદા
પાંચાલનો રાજા, જે શૂરવીર, શ્રાદ્ધકર્તા અને પિતૃપ્રેમી હતો, એ સમયે સર્વ જીવોના મન જાણતો અને યોગવિદ્યા જાણનારો હતો.
તસ્ય રાજ્ઞોભવદ્ભાર્યા સુદેવસ્યાત્મજા તદા। સન્નતિર્નામ વિખ્યાતા કપિલાયાભવત્પુરા
એ રાજાની પત્ની, સુદેવની પુત્રી, પ્રસિદ્ધ અને સન્નતિ નામે જાણીતી હતી, જે પહેલાં કપિલના વંશની હતી.
પિતૃકાર્યે નિયુક્તત્વાદભવદ્બ્રહ્મવાદિની। તયા ચકાર સહિતઃ સ રાજ્યં રાજનંદનઃ
પિતૃકર્મમાં નિમગ્ન હોવાથી એ સ્ત્રી વેદજ્ઞ બની; એના સાથે રાજપુત્રે રાજ્ય ચલાવ્યું.
કદાચિદ્ગતઉદ્યાનં તયા સહ સ પાર્થિવઃ। દદર્શ કીટમિથુનમનંગકલહાન્વિતમ્
ક્યારેક એ રાજા પત્ની સાથે બગીચામાં ગયો અને ત્યાં પ્રેમના ઝગડામાં પડેલા બે કીડાઓ જોયા.
પિપીલિકામધોવક્ત્રાં પુરતઃ કીટકામુકઃ। પંચબાણાભિતપ્તાંગઃ સગદ્ગદમુવાચ હ
માદા કીડીને, જેનું મુખ નીચે હતું અને કામદેવના બાણોથી તપેલી હતી, પુરુષ કીડાએ કંપતી વાણીમાં કહ્યું.
ન ત્વયા સદૃશી લોકે કામિની વિદ્યતે ક્વચિત્। મધ્યે ક્ષીણાતિજઘના બૃહદ્વક્ત્રાતિગામિની
દુનિયામાં તારી જેવી પ્રેમિકા ક્યાંય નથી; તું કમરથી પાતળી, મોટું મુખ ધરાવતી અને ખૂબ લાવણ્યથી ચાલે છે.
સુવર્ણવર્ણસદૃશી સદ્વક્ત્રા ચારુહાસિની। આલક્ષ્યતે ચ વદનં ગુડશર્કરવત્સલં
તારો રંગ સોનાની જેમ છે, તું સુંદર મુખવાળી અને હસતી છે; તારો મુખ ગુડ અને ખાંડ જેવું મીઠું લાગે છે, પ્રિયે.
ભોક્ષ્યસે મયિ ભુક્તે ત્વં સ્નાસિ સ્નાતે તથા મયિ। પ્રોષિતે મયિ દીના ત્વં ક્રુદ્ધે ચ ભયચંચલા
હું ખાઉં ત્યારે તું પણ ખાય છે, હું સ્નાન કરું ત્યારે તું પણ કરે છે; હું દૂર જાઉં ત્યારે તું દુઃખી થાય છે અને હું ગુસ્સે થાઉં ત્યારે તું ડરીને અશાંત થાય છે.
કિમર્થં વદ કલ્યાણિ સદાધોવદનાસ્થિતા। સા તમાહ જ્વલત્કોપા કિમાલપસિ રે શઠ
કહે પ્રિયે, તું હંમેશા મુખ કેમ નીચે રાખે છે? એ ગુસ્સામાં બળી ઉઠી અને બોલી: 'રે કપટી, આવું કેમ બોલે છે?'
ત્વયા મોદકચૂર્ણં તુ માં વિહાયાપિ ભક્ષિતમ્। પ્રાદાસ્ત્વં તદતિક્રમ્ય મામન્યસ્યૈ સમન્મથઃ
તમે મારે વિના જ લાડુનો ચૂર્ણ ખાધું અને બીજાને આપી દીધું; પછી મને અવગણીને બીજામાં મગ્ન થઈ ગયો.
પિપીલક ઉવાચ। ત્વત્સાદૃશ્યાન્મયા દત્તમન્યસ્યૈ વરવર્ણિનિ। તદેકમપરાધં મે ક્ષંતુમર્હસિ ભામિનિ
પિપિલિકાએ કહ્યું: એ પણ તારા જેવી જ લાગતી હતી, એ માટે મેં એને આપી દીધું, સુંદર રંગવાળી; આ એક ભૂલ મને માફ કરી દે, સુંદરિ.
નૈવં પુનઃ કરિષ્યામિ ત્યજ કોપં ચ સુસ્તનિ। સ્પૃશામિ પાદૌ સત્યેન પ્રણતસ્ય પ્રસીદ મે
હવે ફરી આવું નહીં કરું; ગુસ્સો છોડ, સુમધુર સ્તનવાળી. હું સાચે તારા પગે હાથ લગાવું છું, નમ્ર બની તારી કૃપા કર.
રુષ્ટાયાં ત્વયિ સુશ્રોણિ મૃત્યુર્મે પુરતો ભવેત્। તુષ્ટાયાં ત્વયિ વામોરુ પૂર્ણાઃ સર્વમનોરથાઃ
જો તું ગુસ્સે થાય તો, સુંદર નિતંબવાળી, મારે માટે મૃત્યુ સામે ઊભું છે; અને જો તું પ્રસન્ન થાય તો, સુંદર જાંઘવાળી, મારા બધા મનોઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે.
પૂર્ણચંદ્રોપમં વક્ત્રં સ્વાદેમૃતરસોપમમ્। નિર્ભરં પિબ સુશ્રોણિ કામાસક્તસ્ય મે સદા
સુંદર નિતંબવાળી, હંમેશા મારા ચંદ્ર સમાન અને અમૃત જેવું મીઠું મુખથી તૃપ્તિપૂર્વક પી, કેમ કે હું તો હંમેશા પ્રેમમાં તલીન છું.
એતન્મત્વા શુભે કાર્યા સર્વદા તુ કૃપા મયિ। ઇતિ સા વચનં શ્રુત્વા પ્રસન્ના ચાભવત્તતઃ
આ વાત સમજીને, તું સદા શુભ કાર્યોમાં મારી પર દયા રાખજે. આ શબ્દો સાંભળી, તે પછી ખુશ થઈ ગઈ.
આત્માનમર્પયામાસ મોહનાય પિપીલિકા। બ્રહ્મદત્તોપિ તત્સર્વં જ્ઞાત્વા સસ્મયમાહસત્
પિપિલિકા એ પોતાને મોહ માટે અર્પણ કરી દીધી. બ્રહ્મદત્તે આ બધું જાણીને હળવેથી સ્મિત કર્યું.
સર્વસત્વરુતજ્ઞાની પ્રભાવાત્પૂર્વકર્મણઃ। ભીષ્મ ઉવાચ। કથં સર્વરુતજ્ઞોભૂદ્બ્રહ્મદત્તો નરાધિપઃ
પહેલા કરેલા કર્મના પ્રભાવથી તે બધા જીવજંતુઓની બોલી જાણતો હતો. ભીષ્મએ પૂછ્યું: બ્રહ્મદત્ત રાજા બધા જીવોની ભાષા કેવી રીતે જાણતો થયો?
તચ્ચાપિ ચાભવત્કુત્ર ચક્રવાકચતુષ્ટયં। તન્મે કથય સર્વજ્ઞ કુલે કસ્ય ચ સુવ્રતમ્
એ ચક્રવાક પક્ષીઓનો સમૂહ ક્યાં અને કેવી રીતે થયો? હે સર્વજ્ઞ, મને કહો, તે કોના કુળમાં અને કેવી પ્રતિષ્ઠાવાળા હતા?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। તસ્મિન્નેવ પુરે જાતાશ્ચક્રવાકા અથો નૃપ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: એ જ શહેરમાં, હે રાજા, ચક્રવાક પક્ષીઓ જન્મ્યા હતા.
વૃદ્ધદ્વિજસ્ય દાયાદા વિપ્રા જાતિસ્મરા બુધાઃ। ધૃતિમાંસ્તત્ત્વદર્શી ચ વિદ્યાવર્ણસ્તપોધિકઃ
તે બધા વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના પુત્રો હતા, જ્ઞાની, પોતાના ભૂતકાળના જન્મોને યાદ રાખનારા, સ્થિર મનવાળા, સત્યને ઓળખનારા, વિદ્વાન, સારા સ્વભાવવાળા અને તપસ્યામાં તત્પર હતા.
નામતઃ કર્મતશ્ચૈવ સુદરિદ્રસ્ય તે સુતાઃ। તપસે બુદ્ધિરભવત્તેષાં વૈ દ્વિજજન્મનાં
નામથી અને કામથી, તેઓ અત્યંત ગરીબ માણસના પુત્રો હતા; અને દ્વિજ તરીકે તેમનું મન તપસ્યામાં લાગી ગયું હતું.
યાસ્યામઃ પરમાં સિદ્ધિમૂચુસ્તે દ્વિજસત્તમાઃ। તત્તેષાં વચનં શ્રુત્વા સુદરિદ્રો મહાતપાઃ
સારા બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'અમે સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મેળવવા જઈશું.' તેમના આ શબ્દો સાંભળી, સુદરિદ્ર મહાન તપસ્વીએ—
ઉવાચ દીનયા વાચા કિમેતદિતિ પુત્રકાઃ। અધર્મ એષ વઃ પુત્રા પિતા તાનિત્યુવાચ હ
દુઃખી અવાજે કહ્યું: 'આ શું, મારા પુત્રો? આ તો અધર્મ છે, પુત્રો,' એમ પિતાએ કહ્યું.
વૃદ્ધં પિતરમુત્સૃજ્ય દરિદ્રં વનવાસિનમ્। ક્વ નુ ધર્મોત્ર ભવિતા માં ત્યક્ત્વા ગતિમેવ ચ
'તમારા વૃદ્ધ, ગરીબ, જંગલમાં રહેતા પિતાને છોડીને—આમાં ધર્મ ક્યાં છે? તમે મને છોડી દઈને જશો પછી મારું શું થશે?'
ઊચુસ્તે કલ્પિતા વૃત્તિસ્તવ તાત વચશ્શૃણુ। વ્રતમેતત્પુરા રાજ્ઞઃ સ તે દાસ્યતિ પુષ્કલં
તેમણે કહ્યું: 'પપ્પા, તમારી ગુજરાન માટે વ્યવસ્થા કરી છે, અમારા શબ્દો સાંભળો. આ વ્રત પહેલાં રાજાનું હતું; એ તમને ઘણું ધન આપશે.'
ધનં ગ્રામ સહસ્રાણિ પ્રભાતે પઠતસ્તવ। કુરુક્ષેત્રે તુ યે વિપ્રા વ્યાધા દશપુરે તુ યે
'સવારના સમયે પાઠ કરશો ત્યારે તે તમને ધન અને હજારો ગામો આપશે. કુરુક્ષેત્રના બ્રાહ્મણો અને દશપુરના શિકારીઓ—'
કાલંજરે મૃગા ભૂતાશ્ચક્રવાકાસ્તુ માનસે। ઇત્યુક્ત્વા પિતરં જગ્મુસ્તે વનં તપસે પુનઃ
'કાલંજરના પ્રાણીઓ અને માનસના ચક્રવાક પક્ષીઓ—' આમ કહીને, તેઓ ફરી તપ માટે જંગલમાં ગયા અને પિતાને છોડ્યા.
વૃદ્ધોપિ સ દ્વિજો રાજન્જગામ સ્વાર્થસિદ્ધયે। અણુહો નામ વૈભ્રાજઃ પઞ્ચાલાધિપતિઃ પુરા
વૃદ્ધ હોવા છતાં, એ બ્રાહ્મણ રાજા, પોતાના હિત માટે ગયો. પહેલાં પંચાલ દેશનો રાજા, અણુહ નામે, રાજા હતો.