एतद्व्रतद्वयं कांते ममातीव प्रियंकरम् । भुक्तिमुक्तिकरं सम्यक्पुत्रसंपत्तिकारकम्
हे दोन्ही व्रत, प्रिय, मला फारच आवडते; यामुळे सुख, मोक्ष आणि उत्तम पुत्रप्राप्ती होते.
कार्तिके मासि ये नित्यं तुलासंस्थे दिवाकरे । प्रातः स्नास्यंति ते मुक्ता महापातकिनोऽपि च
जे लोक कार्तिक महिन्यात, सूर्य तुला राशीत असताना, रोज सकाळी स्नान करतात— अगदी मोठे पापी असले तरी— त्यांना मुक्ती मिळते.
संमार्जनं गृहे विष्णोः स्वस्तिकादि निवेदनम् । विष्णुपूजां प्रकुर्वंति जीवन्मुक्ताश्च ते नराः
जे लोक विष्णूसाठी घर झाडतात, स्वस्तिकासारखी शुभ चिन्हे काढतात आणि विष्णूची पूजा करतात— असे लोक जगात असतानाच मुक्त होतात.
स्नानं जागरणं दीपं तुलसीवनसेवनम् । कार्त्तिके ये प्रकुर्वंति ते नरा विष्णुमूर्त्तयः
जे लोक कार्तिक महिन्यात स्नान, जागरण, दिवा लावणे आणि तुळशीवनाची सेवा करतात— असे लोक जणू विष्णूच होतात.
इत्थं दिनत्रयमपि कार्तिके ये प्रकुर्वते । देवानामपि ते वंद्याः किं यैराजन्मतः कृतम्
जे लोक हे सर्व नियम फक्त तीन दिवस जरी पाळतात, तरी देवतांनीही त्यांचा सन्मान करावा लागतो— मग ज्यांनी जन्मभर हे व्रत केले, त्यांचे महत्त्व किती मोठे असेल!
इत्थं गुणवती सम्यक्प्रत्यब्दं प्रतिनीयते । नित्यं विष्णोः परिकरे भक्ता तत्परमानसा
अशा प्रकारे गुणवती दरवर्षी, नेहमीच, विष्णूच्या सेवेत मन लावून राहू लागली.
कदाचिज्जरसा साथ कृशांगी ज्वरपीडिता । स्नातुं गंगां गता कांते कथंचिच्छनकैस्तथा
एकदा, वृद्धापकाळाने कृश झालेली आणि तापाने त्रस्त असतानाही, ती कशीबशी गंगेवर स्नानासाठी गेली.
यावज्जलांतरगता कंपिता शीतपीडिता । तावत्सा विह्वला पश्यद्विमानं प्राप्तमंबरात्
ती पाण्यात शिरली, थंडीने थरथरत होती, तेव्हा अचानक तिला आकाशातून खाली येणारे एक दिव्य विमान दिसले.
शंखचक्रगदापद्महस्तैरासन्नमंबरात् । विष्णुरूपधरैः सम्यग्वैनतेयध्वजांकितैः
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ हातात घेऊन, गरुडध्वजाने सुशोभित असे जे विष्णुरूप धारण केलेले होते, ते आकाशातून खाली उतरले.
आरोहयन्विमानं तमप्सरोगणसेवितम् । चामरैर्वीज्यमानां तां वैकुंठमनयन्गणाः
त्या दिव्य विमानावर, ज्यावर अप्सरांचा समूह सेवा करत होता आणि चामरांनी तिची सेवा केली जात होती, तिला बसवले आणि त्या सर्वांनी तिला वैकुंठात नेले.
अथ सा तद्विमानस्था ज्वलदग्निशिखोपमा । कार्त्तिकव्रतपुण्येन मत्सान्निध्यगताभवत्
नंतर ती त्या विमानात बसून, प्रज्वलित अग्निशिखेसारखी तेजस्वी झाली आणि कार्तिक व्रताच्या पुण्यामुळे माझ्या सान्निध्यात आली.
अथ ब्रह्मादिदेवानां यथा प्रार्थनया भुवम् । आगच्छता गणाः सर्वे यातास्तेऽपि मया सह
मग ब्रह्मा आणि इतर देवतांनी जशी प्रार्थना करून पृथ्वीवर आगमन केले, तसेच ते सर्व समूहही माझ्यासोबत आले.
एतेपि यादवाः सर्वे मद्गणा एव भामिनि । पिता ते देवशर्माभूत्सत्राजिदधिपो ह्ययम्
हे सर्व यादव माझेच साथीदार आहेत, सुंदर स्त्री. तुझ्या वडिलांचे नाव देवशर्मा होते आणि हा राजा सत्राजित आहे.
यश्चंद्रशर्मा सोऽक्रूरस्त्वं सा गुणवती शुभे । कार्त्तिकव्रतपुण्येन बहुमत्प्रीतिवर्द्धनी
चंद्रशर्मा म्हणजे अक्रूर, आणि तू, शुभे, गुणवती होतीस. कार्तिक व्रताच्या पुण्यामुळे तू माझ्या प्रेमात वाढ केलीस.
मम द्वारे त्वया पूर्वं तुलसीवाटिका कृता । तस्मादयं कल्पवृक्षस्तवांगणतः शुभे
माझ्या दाराशी तू पूर्वी तुळशीचे बाग तयार केले होतेस. म्हणूनच, शुभे, तुझ्या अंगणात हा कल्पवृक्ष उभा आहे.
कार्तिके दीपमानं च यत्त्वया तु कृतं पुरा । त्वद्देहगेहसंस्थेयं तस्माल्लक्ष्मी स्थिराभवत्
कार्तिक महिन्यात तू पूर्वी जे दिवा लावला होतास, तो तुझ्या घरात आणि शरीरात ठेवला होता, त्यामुळे लक्ष्मी तुझ्याकडे स्थिर झाली आहे.
आजन्ममरणात्पूर्वं कार्त्तिके यद्व्रतं कृतम् । कदाचिदपि तेनैव मद्वियोगं न पश्यसि
ज्या कार्तिक व्रताचे पालन तू जन्म-मरणाच्या आधी केलेस, त्याच पुण्यामुळे तुला माझ्यापासून कधीच वियोग होणार नाही.
एवं ये कार्त्तिके मासि नरा व्रतपरायणाः । मत्सान्निध्यं गतास्तेऽपि प्रीतिदा त्वं यथा मम
जे पुरुष कार्तिक महिन्यात व्रताला समर्पित असतात आणि माझ्या सान्निध्यात येतात, तेही, जसे तू मला आनंद देतेस, तसे मला आनंद देतात.
यज्ञदानव्रततपः कारिणो मानवाः खलु । कार्त्तिकव्रतपुण्यस्य नाप्नुवंति कलामपि
यज्ञ, दान, व्रत आणि तप करणारे माणसेसुद्धा कार्तिक व्रताच्या पुण्याच्या एक शतांशालाही पोहोचू शकत नाहीत.
इत्थं निशम्य भुवनाधिपतेस्तदानीं प्राक्पुण्यजन्मभव वैभव जातहर्षा । विश्वेश्वरं त्रिभुवनैकनिदानभूतं कृष्णंप्रणम्य वचनं निजगाद सत्या
जगाचा स्वामी असे श्रीकृष्ण यांच्याकडून हे ऐकून, त्या वेळी सत्येला तिच्या पूर्वजन्माच्या पुण्य आणि वैभवाची आठवण झाली आणि ती आनंदित झाली. तिने त्रैलोक्याचे कारण असलेल्या विश्वेश्वर श्रीकृष्णाला वंदन करून असे बोलली.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां कार्त्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे सत्यापूर्वजन्मवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेतील कार्तिक माहात्म्य विभागात श्रीकृष्ण-सत्यभामा संवादात 'सत्येच्या पूर्वजन्माचे वर्णन' नावाचा नव्याऐंशीवा अध्याय संपला.
सत्योवाच- सर्वेऽपि कालावयवास्तवकालस्वरूपिणः । समानास्तु कथं नाथ मासानां कार्तिको वरः
सत्या म्हणाली – सर्व काळाचे विभाग हे तुझ्याच स्वरूपाचे आहेत, प्रभो. मग मासांमध्ये कार्तिकच श्रेष्ठ का आहे?
एकादशी तिथीनां च मासानां कार्त्तिकः प्रियः । कथं ते देवदेवेश कारणं किं च कथ्यताम्
तिथींमध्ये एकादशी तुला प्रिय आहे आणि मासांमध्ये कार्तिक तुला आवडतो, देवाधिदेव, याचे कारण काय ते सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया सत्ये शृणुष्वैकाग्रमानसा । पृथोर्वैन्यस्य संवादं देवर्षेर्नारदस्य च
श्रीकृष्ण म्हणाले – सत्ये, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. एकाग्र मनाने ऐक, वेनपुत्र पृथु आणि देवर्षी नारद यांचा संवाद मी सांगतो.
एवमेव पुरा पृष्टो नारदः पृथुना प्रिये । उवाच कार्त्तिकाधिक्ये कारणं सर्वविन्मुनिः
पूर्वी पृथूने नारदाला असाच प्रश्न विचारला होता, प्रिये. तेव्हा सर्वज्ञ मुनी नारदाने कार्तिकाच्या श्रेष्ठतेचे कारण सांगितले.
नारद उवाच- शंखनामाभवत्पूर्वमसुरः सागरात्मजः । त्रिलोकीमथने शक्तो महाबलपराक्रमः
नारद म्हणाले — पूर्वी शंख नावाचा एक असुर होता, जो समुद्राचा मुलगा होता. तो अत्यंत बलवान व पराक्रमी होता, आणि त्याच्यात तीनही लोकांना हलवण्याची ताकद होती.
जित्वा देवान्निराकृत्य स्वर्गलोकान्महासुरः । इंद्रादिलोकपालानामधिकारांस्तथाहरत्
त्या महाबलवान असुराने देवांना जिंकून, त्यांना स्वर्गातून हाकलून दिले आणि इंद्र व इतर लोकपाल यांचे अधिकारही काढून घेतले.
तद्भयादथ ते देवाः सुवर्णाद्रिगुहां गताः । न्यवसन्बहुवर्षाणि सावरोधाः सवासवाः
त्याच्या भीतीने देव, त्यांच्या पत्नींसह आणि इंद्रासह, सुवर्ण पर्वताच्या गुहेत गेले आणि तिथे अनेक वर्षे राहिले.
सुवर्णाद्रि गुहादुर्गसंस्थितास्त्रिदशा यदा । तद्वश्या न बभूवुस्ते तदा दैत्यो व्यचारयत्
जेव्हा देव सुवर्ण पर्वताच्या दुर्गम गुहेत लपून बसले होते आणि त्याच्या अधीन झाले होते, तेव्हा तो दैत्य सर्वत्र मुक्तपणे फिरू लागला.
यच्च व्रतादिकं सर्वं विष्णवे भर्तृरूपिणे । निवेदितवती तस्मान्मम भार्यात्वमागता
तू सर्व व्रते आणि उपासना विष्णूला, म्हणजेच पतीरूपाने捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨