स्वबंधूनां महद्दुःखमाजन्ममरणांतिकम्। द्रक्ष्यसे चात्मना नित्यं मृतानां या गतिर्ध्रुवम्
तुला आपल्या नातलगांचं जन्म-मरणापर्यंतचं मोठं दुःख पाहायला मिळेल; आणि मृतांची ठरलेली अवस्था तू नेहमी स्वतः पाहशील.
तस्मात्तद्गृह्यतां तूर्णं भुंक्ष्व भोग्यमकंटकम्। ऐश्वर्यमतुलं शौर्यं लोकानां विस्मयं वरम्
म्हणून ते पटकन घे आणि काट्यांशिवाय सुख उपभोग; अपूर्व संपत्ती आणि शौर्य हे जगाला आश्चर्य वाटावं असं वरदान आहे.
शूद्र उवाच- न मे वित्ते स्पृहा चास्ति धनं संसार वागुरा। तद्विधौ पतितो मर्त्यो न पुनर्मोक्षकं व्रजेत्
शूद्र म्हणाला: 'मला धनाची इच्छा नाही; धन म्हणजे संसाराचा सापळा. त्यात पडल्यावर माणसाला पुन्हा मुक्ती मिळत नाही.'
शृणु वित्तस्य यद्दोषमिहलोके परत्र च। भयं चोराच्च ज्ञातिभ्यो राजभ्यस्तत्करादपि५० 1.53.
'या जगात आणि पुढच्या जन्मात धनाचे दोष ऐक: चोर, नातेवाईक, राजे आणि कर वसूल करणारे यांच्यामुळे कायम भीती असते.'
सर्वे जिघांसवो मर्त्याः पशुमत्स्यविविष्किराः। तथा धनवतां नित्यं कथमर्थास्सुखावहाः
'सर्व माणसं, जनावरं, मासे, आणि पक्ष्यांसारखी, एकमेकांना मारण्याच्या विचारात असतात; मग धन असणाऱ्यांना खरा आनंद कसा मिळेल?'
प्राणस्यांतकरो ह्यर्थस्साधको दुरितस्य च। कालादीनां प्रियं गेहं निदानं दुर्गतेः परम्
'धनामुळेच प्राणाचा अंत होतो आणि तेच दुःखाचं मूळ आहे; काळ वगैरे यांना ते फार प्रिय आहे आणि तेच मोठ्या दुर्दैवाचं कारण आहे.'
क्षपणक उवाच- यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बांधवाः। कुलं शीलं च पांडित्यं रूपं भोग्यं यशः सुखम्
क्षपणक म्हणाला — ज्याच्याकडे संपत्ती आहे, त्याच्याकडे मित्र असतात; ज्याच्याकडे संपत्ती आहे, त्याला नातेवाईक मिळतात. घराणं, स्वभाव, विद्या, रूप, उपभोग, कीर्ती आणि सुख — हे सगळं त्याच्याजवळ येतं.
धनेन तु विहीनस्य पुत्रदारोज्झितस्य च। कथं मित्रं कथं धर्मं दीनानां जन्मनः कथं
पण ज्याच्याकडे धन नाही, ज्याचं मूलबाळ आणि पत्नी नाहीत, त्याला मित्र कुठून मिळणार? त्याचं धर्माचं पालन कसं होणार? आणि दीन लोकांच्या जन्माला अर्थच काय?
सत्वादिक्रतुकार्यं च पुष्करिण्युपकारकं। दानं नाकस्य सोपानं निःस्वस्य च न सिद्ध्यति
दान, यज्ञ, तळींचं रक्षण, स्वर्ग मिळवण्यासाठीचं दान — हे सगळं ज्याच्याकडे काहीच नाही, त्याच्यासाठी साध्य होत नाही.
व्रतकार्यस्य रक्षा च धर्मादिश्रवणं भृशम्। पितृयज्ञादितीर्थं च निर्वित्तस्य न सिद्ध्यति
व्रतांचं पालन, धर्माचं ऐकणं, पितरांसाठी यज्ञ किंवा तीर्थयात्रा — ज्याच्याकडे काहीच नाही, त्याच्यासाठी हे घडत नाही.
तथा रोगप्रतीकारः पथ्यमौषधसंचयं। रक्षणं विग्रहश्चैव शत्रूणां विजयो ध्रुवम्
त्याचप्रमाणे, आजारावर उपाय करणं, योग्य आहार-औषध गोळा करणं, स्वतःचं रक्षण करणं, आणि शत्रूंवर विजय मिळवणं — हे सगळं संपत्तीवरच अवलंबून असतं.
स्त्रीणां च जन्मना वार्ता वसुयोगेन लभ्यते। भूतभव्यप्रवृत्तानां सुकृतं दुष्कृतं च यत्
स्त्रियांसाठीही उपजीविका संपत्तीमुळेच मिळते; आणि भूतकाळ, वर्तमान, भविष्यकाळातल्या सर्व प्राण्यांच्या चांगल्या-वाईट कर्मांना संपत्तीच आकार देते.
तस्माद्बहुधनं यस्य तस्य भोग्यं यदृच्छया। स्वर्गं वितरणादेव लप्स्यसे ह्यचिरादितः
म्हणून ज्याच्याकडे भरपूर धन आहे, त्याला जे मिळतं ते सहज मिळतं; आणि दान केल्याने तू लवकरच स्वर्ग मिळवशील.
शूद्र उवाच- अकामाच्च व्रतं सर्वमक्रोधात्तीर्थसेवनम्। दया जप्यसमा शुद्धं संतोषो धनमेव च
शूद्र म्हणाला — इच्छा नसल्याने व्रत पूर्ण होतं, राग नसल्याने तीर्थयात्रा होते, दया म्हणजेच जप, शुद्धता आणि समाधान हेच खरं धन आहे.
अहिंसा परमा सिद्धिः शिलोंछवृत्तिरुत्तमा। शाकाहारः सुधातुल्य उपवासः परंतप
अहिंसा हीच सर्वात मोठी सिद्धी आहे, शीलाने जगणं उत्तम आहे, भाज्या खाणं अमृतासारखं आहे आणि उपवास करणं श्रेष्ठ आहे, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.
संतोषो मे महाभोग्यं महादानं वराटकम्। मातृवत्परदाराश्च परद्रव्याणि लोष्ठवत्
समाधान हेच माझं मोठं सुख, मोठं दान, आणि माझं सुवर्ण आहे; दुसऱ्यांच्या पत्नी मला आईसारख्या वाटतात, आणि दुसऱ्याचं धन मातीसारखं आहे.
परदारा भुजंगाभाः सर्वयज्ञ इदं मम। तस्मादेनं न गृह्णामि सत्यं सत्यं गुणाकर
दुसऱ्यांच्या स्त्रिया मला सापासारख्या वाटतात; हेच माझं सर्व यज्ञ आहे. म्हणून मी तिला कधीच स्वीकारत नाही — खरंच, खरंच, गुणांचा सागर.
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं। इत्युक्ते तु नरश्रेष्ठ पुष्पवर्षं पपात ह
चिखल धुवण्यापेक्षा त्याला दूर राहणं जास्त चांगलं. असं म्हटल्यावर, नरश्रेष्ठा, फुलांचा वर्षाव झाला.
मूर्ध्रिदेशे तनौ तस्य सर्वदेवेरितं द्विज। देवदुंदुभयो नेदुर्नृत्यंत्यप्सरसां गणाः
त्याच्या डोक्यावर आणि अंगावर सर्व देवांनी फुलं उधळली, द्विजा; देवांचे डोल वाजले आणि अप्सरांचा समूह नृत्य करू लागला.
जगुर्गंधर्वपतयो विमानं चापतद्दिवः। ऊचुर्देवगणास्तत्र विमानमिदमारुह
गंधर्वांचे प्रमुख गाऊ लागले, आकाशातून एक विमान खाली आलं; तिथल्या देवांनी सांगितलं — 'या विमानात चढा.'
सत्यलोकं समासाद्य भुंक्ष्व भोग्यं महेंद्रवत्। संख्या तेनापि वर्तेत भोग्यकालस्य धार्मिक
'सत्यलोकात पोहोचून, इंद्रासारखी सुखं उपभोग; आणि त्या प्रमाणातच तुझ्या उपभोगाचा काळ मोजला जाईल, धर्मात्म्या.'
इत्युक्तेषु च देवेषु शूद्रो वचनमब्रवीत्। कथं निर्ग्रंथकस्यास्य ज्ञानं चेष्टास्य भाषणम्
देवांनी असं म्हटल्यावर, शूद्र म्हणाला — 'या सर्वस्वहीन माणसाला हे ज्ञान, वर्तन आणि बोलणं कसं मिळालं?'
किं वा हरिहरौ ब्रह्मा किं वा शक्रो बृहस्पतिः। किं वा मच्छलनादेव साक्षाद्धर्म इहागतः
'हा हरि आहे का, की हर, की ब्रह्मा? की हा शक्र किंवा बृहस्पती आहे? की मला फसवून स्वतः धर्मच इथे आला आहे?'
इत्युक्ते क्षपणश्चासौ स्मितो वचनमब्रवीत्। विज्ञातुं चैव वो धर्ममहं विष्णुरिहागतः
असं विचारल्यावर, तो क्षपणक हसत म्हणाला — 'तुमचं धर्मपरीक्षण करण्यासाठी मी, विष्णू, इथे आलो आहे.'
विमानेन दिवं गच्छ सकुटुंबो महामुने। मत्प्रसादाच्च युष्माकं सदैव नवयौवनम्
महामुने, माझ्या कृपेने तू आणि तुझा सर्व कुटुंबीय दिव्य विमानात बसून स्वर्गात जा. आणि माझ्या आशीर्वादामुळे, तुम्हा सर्वांना नेहमीच तरुणपण लाभेल.
भविष्यति महाप्राज्ञ भाग्यानंत्यं प्रलप्स्यथ। दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यवस्त्रोपशोभिताः
हे अत्यंत बुद्धिमान, तुला अनंत भाग्य मिळेल आणि तुम्ही सर्व दिव्य दागिने घालून, दिव्य वस्त्रांनी शोभून राहाल.
गतास्ते सहसा नाकं सर्वैर्बंधुजनैर्वृताः। एवं द्विजवरश्रेष्ठ लोभत्यागाद्ययुर्दिवम्
ते सर्व आप्तेष्टांसह लगेचच स्वर्गात पोहोचले. द्विजश्रेष्ठा, लोभाचा त्याग करणारे असेच स्वर्गाला जातात.
तुलाधारस्तथाधीमान्सत्यधर्म प्रतिष्ठितः। ये न जानाति तद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्
तुलाधार हा सत्य आणि धर्म यावर ठाम राहणारा आणि अत्यंत बुद्धिमान होता. त्याचे आचरण दूरदेशातील लोकांना माहीत नव्हते.
तुलाधारसमो नास्ति सुरलोके प्रतिष्ठितः। तस्मात्त्वमपि भूदेव समं गत्वा दिवं व्रज
देवतांच्या लोकात तुलाधारासारखा दुसरा कोणी नाही. म्हणून, भूदेव, तूही त्याच्यासोबत स्वर्गात जा.
य इदं शृणुयान्मर्त्यः सर्वधर्मप्रतिष्ठितः। जन्मजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात्तस्य नश्यति
जो मनुष्य सर्व धर्मात स्थिर राहून हे ऐकतो, त्याचे अनेक जन्मांचे पाप त्या क्षणी नष्ट होते.