नाम्ना कपीश्वरादित्यं चक्रुस्तीर्थमनुत्तमम् । यत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कृत्वा वा पितृतर्पणम्
कपिश्वरादित्य या नावाने त्यांनी तेथे उत्तम तीर्थ केले; त्या तीर्थात, जो मनुष्य स्नान करतो आणि पितरांना तर्पण करतो,
दृष्ट्वा कपीश्वरादित्यं मुच्यते ब्रह्महत्यया । तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं चैत्राष्टम्यां विशेषतः
कपिश्वरादित्याचे दर्शन घेऊन, तो ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो; तिथे, विशेषतः चैत्र महिन्यातील अष्टमीला स्नान करावे.
हनुमत्प्रमुखैस्तत्र स्नातं यत्र दिनत्रयम् । कपितीर्थप्रभावोऽयं भवत्यै समुदीरितः
तिथे, हनुमान यांच्या पुढाकाराने, तीन दिवस स्नान केले गेले; हेच कपितीर्थाचे सामर्थ्य मी तुला सांगितले.
अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा कपीश्वरम् । रूपवान्बहुभोगश्च जायते नात्र संशयः
या तीर्थात जो मनुष्य स्नान करून कपिश्वराची पूजा करतो, तो देखणा आणि अनेक सुखांचा उपभोग घेणारा होतो—यात शंका नाही.
बलं वांछति यो लोको धर्मं वा पुत्रमेव च । सर्वं स तु लभेन्नित्यं कपितीर्थप्रभावतः
जो कोणी बळ, धर्म किंवा पुत्राची इच्छा करतो, तो हे सर्व कपितीर्थाच्या प्रभावाने नेहमी मिळवतो.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वर। संवादे कपितीर्थमाहात्म्यं नाम द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः
अशी ही श्रीपद्ममहापुराणातील पंचपंचाशत्सहस्त्र संहितेच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील कपितीर्थ महात्म्य नावाचा एकशे बेचाळीसावा अध्याय.
महादेव उवाच। ब्रह्मवल्ली महत्तीर्थं ततो गच्छेत्सुरेश्वरि । तस्य तीर्थस्य स्वरूपं साक्षाच्छृणु सुरोत्तम
महादेव म्हणाले — सुरेश्वरी, त्यानंतर ब्रह्मवल्ली या महान तीर्थस्थानी जावे. त्या पवित्र स्थानाचे स्वरूप मी तुला थेट सांगतो, हे उत्तम देवते, ऐक.
यत्र साभ्रमती तोयं ब्रह्मवल्ल्यंभसा सह । युज्यते ब्रह्मतीर्थं तत्प्रयागेन समं स्मृतम्
जिथे आभ्रमतीचे पाणी ब्रह्मवल्लीच्या पाण्याशी एकत्र येते, ते ब्रह्मतीर्थ म्हणून ओळखले जाते आणि प्रयागाइतकेच पवित्र मानले जाते.
तत्र पिंडप्रदानेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । पितॄणां जायते नूनं ब्रह्मणो वचनं यथा
त्या ठिकाणी पिंडदान केल्याने पितरांना बारा वर्षांची तृप्ती मिळते, हे ब्रह्मदेवाच्या वचनाप्रमाणे नक्कीच घडते.
गयाश्राद्धसमंपुण्यंब्रह्मवल्ल्यांविशेषतः । यत्रज्ञात्वाप्रकुर्वंतिपितरस्तृप्तिमाप्नुयुः
विशेषतः ब्रह्मवल्ली येथे, गायाश्राद्धाइतके पुण्य मिळते; आणि जेव्हा हे जाणूनबुजून केले जाते, तेव्हा पितरांना तृप्ती मिळते.
गोदानंभूमिदानंचअन्नदानंतथैवच । एतद्दानसमं पुण्यं ब्रह्मवल्ल्यां विशेषतः
गायींचे दान, भूमीचे दान आणि अन्नदान — अशी दाने, विशेषतः ब्रह्मवल्ली येथे दिल्यास, त्याचे पुण्यही तितकेच मिळते.
अत्रैव सनकाद्यास्तु स्नात्वा च विधिपूर्वकम् । परंब्रह्मपदध्यानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयुः
इथेच सनकादी ऋषींनी विधिपूर्वक स्नान करून आणि परब्रह्माचे ध्यान करून, विष्णुलोक प्राप्त केला.
पुष्करे चैव गंगायां क्षेत्रे चामरकंटके । तत्र गत्वा तु देवेशि यत्फलं लभते नरः
पुष्कर, गंगा आणि अमरकंटक या क्षेत्रांमध्ये जाऊन जे फळ मिळतं, हे देवी, तेथे गेलेल्या माणसाला जे काही मिळतं,
तत्फलं समवाप्नोति ब्रह्मवल्ल्यां विशेषतः । चंद्र सूर्योपरागे च दानं ये ददते नराः
तेच फळ विशेषतः ब्रह्मवल्ली येथेही मिळतं; आणि चंद्र किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी जे दान देतात,
तत्फलं समवाप्नोति ब्रह्मावल्ल्यां सुरेश्वरि । दिव्यरूपधरास्ते च शंखचक्रगदाधराः
त्यांना तेच फळ ब्रह्मवल्ली येथे मिळते, हे सुरेश्वरी; आणि ते दिव्य रूप धारण करतात, शंख, चक्र, गदा घेऊन.
तेऽपि स्वर्गे हि गच्छंति स्नानं कृत्वा सुरेश्वरि । धृत्वा तुलसिजां मालां नारायणमनुस्मरन् । वैकुंठं दिव्यमानंदं याति वै पदमव्ययम्
स्नान करून, तुळशीच्या माळा घालून, नारायणाचे स्मरण केल्यावर, हे सुरेश्वरी, तेही स्वर्गात जातात आणि वैकुंठ हे दिव्य, आनंददायक आणि शाश्वत स्थान प्राप्त करतात.
इति ब्रह्मवल्लीतीर्थमाहात्म्यम् । वृषतीर्थं ततो गच्छेत्खंडतीर्थेऽतिविश्रुतम् । तत्र स्नात्वा दिवं गावो गोलोकं च पुराश्रिताः
अशी ही ब्रह्मवल्ली तीर्थाची महती. त्यानंतर खंडतीर्थातील प्रसिद्ध वृषतीर्थ येथे जावे; तिथे स्नान केल्यावर, पूर्वी गोलोकात असलेल्या गायी स्वर्गात पोहोचतात.
खंडरूपेण धर्मेण या गावो लोकमातरः । शापाद्भ्रष्टावितास्तेन खंडतीर्थमथोच्यते
खंडतीर्थाच्या पुण्यामुळे, ज्या गायी — या जगाच्या मातांनी — शापामुळे आपला लोक गमावला होता, त्या पुन्हा तिथे पोहोचतात; म्हणून याला खंडतीर्थ असे म्हणतात.
पार्वत्युवाच। शापो हि लोकमातॄणां गवां कस्य पुराऽभवत् । कथं लोकात्परिभ्रष्टाः कथं धर्मेण रक्षिताः
पार्वती म्हणाली — पूर्वी गायींना, या जगमातांना, कोणाचा शाप मिळाला? त्या आपल्या लोकातून कशा खाली पडल्या, आणि धर्मामुळे त्यांचे रक्षण कसे झाले?
महादेव उवाच। पुरा वृषेण गोलोके क्रीडता सह मातृभिः । मुक्तं तथा शकृन्मूत्रं पतितं हरमूर्द्धनि
महादेव म्हणाले — एकदा वृष गायींसोबत गोलोकात खेळत असताना, त्याने विष्ठा आणि मूत्र सोडले, जे हराच्या डोक्यावर पडले.
ततस्तासां ददौ शापं तेन दोषेण वै हरः । नष्टसंज्ञा स्वलोकाच्च गावो यास्यथ मेदिनीम्
त्या दोषामुळे हराने त्यांना शाप दिला — 'तुम्ही आपली जाणीव गमावाल आणि आपल्या लोकातून पृथ्वीवर जाल.'
गावः शप्ता भगवता संप्रसाद्य पुनर्हरम् । प्राप्स्यामहे पुनर्लोकं इति देवं ययाचिरे
भगवंताने शाप दिल्यावर, त्या गायींनी हराचे समाधान करून देवाला विनंती केली — 'आम्हाला पुन्हा आपला लोक मिळू दे.'
यदा साभ्रमती तीर्थे ब्रह्मवल्ली समीपतः । खंडसंज्ञह्रदे स्नात्वा स्वर्गं वै प्राप्स्यथ ध्रुवम्
जेव्हा ब्रह्मवल्लीजवळील आभ्रमती तीर्थात, खंड नावाच्या सरोवरात तुम्ही स्नान कराल, तेव्हा नक्कीच स्वर्गप्राप्ती होईल.
ततस्तस्मिन्ह्रदे स्नात्वा गावो गोपतिना सह । स्वर्गं गता शुद्धतमा महादेवसमीपतः
मग त्या गायींनी गोपतीसह त्या सरोवरात स्नान केले आणि शुद्ध होऊन महादेवाजवळ स्वर्गात गेल्या.
गोह्रदे तु नरः स्नात्वा कृत्वा वै पितृतर्पणम् । गवां लोकमवाप्नोति दाहप्रलयवर्जितम्
जो मनुष्य गवळ्याच्या तळ्यात स्नान करून पितरांना तर्पण करतो, त्याला गायींच्या लोकात स्थान मिळते, जिथे कधीही आग किंवा प्रलयाचा त्रास होत नाही.
तत्र स्थित्वा निराहारो गोपिंडं च ददाति वै । स नरः सुखमेधेत यावदिंद्राश्चतुर्दश
तेथे उपवास करून आणि गायीच्या शेणाचा गोळा अर्पण केल्यावर, तो मनुष्य चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत सुखाने नांदतो.
गवांकोटिप्रदानेन यत्फलं प्राप्यते ध्रुवम् । तत्फलं समवाप्नोति खंडतीर्थे न संशयः
दहा लाख गायी दान दिल्याने जे निश्चित फळ मिळते, तेच फळ खंडतीर्थात मिळते, यात काहीही शंका नाही.
गृहीत्वा वृषमूत्रं च तीर्थं यः पिबते नरः । तत्क्षणादेव शुद्धिः स्यात्खंडतीर्थे न संशयः
जो कोणी खंडतीर्थावर वृषभमूत्र मिसळलेले पवित्र पाणी पितो, तो लगेचच पवित्र होतो, यात शंका नाही.
खंडतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । ये गच्छंति सुरश्रेष्ठ ते नराः पुण्यभागिनः
खंडतीर्थापेक्षा मोठे तीर्थ न झालेले आहे, ना होईल; जेथे जे पुरुष जातात, हे देवश्रेष्ठ, ते पुण्यवान होतात.
तत्र गत्वा सुरश्रेष्ठे गवां पूजनमाचरेत् । वृषभं च ततः पूज्य स्नानं कृत्वा समाहितः
तेथे गेल्यावर, हे देवश्रेष्ठा, गायींची पूजा करावी आणि नंतर वृषभाची पूजा करून एकाग्र मनाने स्नान करावे.