महादेव उवाच। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यदुर्लभम् । यं श्रुत्वा मुच्यते लोको ब्रह्महत्यादिपातकात्
महादेव म्हणाले: देवी, ऐक, मी तुला एक असं व्रत सांगतो जे त्रैलोक्यात दुर्मिळ आहे. ते ऐकल्यावर लोकांना ब्रह्महत्येसारख्या मोठ्या पापांतूनही मुक्ती मिळते.
उत्पतिः स्वप्रकाशस्य भक्तानां सुखहेतवे । तिथिर्वापि समासो वै संजातः पुण्यकारकः
स्वतः प्रकाशित असलेल्या परमात्म्याची उत्पत्ती भक्तांच्या सुखासाठी झाली. ती तिथी असो किंवा महिना, ती पुण्य देणारी म्हणून प्रकट झाली.
यस्य नाम गृणन्देवि मुक्तिं लभति शाश्वतीम् । स एव परमात्मा च कारणानां च कारणम्
देवी, ज्याचं नाव घेतल्यावर शाश्वत मुक्ती मिळते, तोच परमात्मा आणि सर्व कारणांचा कारण आहे.
विश्वात्मा विश्वरूपी च सर्वेषां भगवान्प्रभुः । द्वादशार्का धृता येन नृसिंहेन महात्मना । स एव प्रकटीजातो भक्तानां शमभीप्सया
तो विश्वाचा आत्मा, विश्वरूप, सर्वांचा प्रभू आहे. ज्याने द्वादश सूर्य धारण केले, तो महात्मा नरसिंह भक्तांच्या शांतीसाठी प्रकट झाला.
पार्वत्युवाच। अवतारा ह्यसंख्याताः कथिताः सुरसत्तम । नृसिंहाख्यं परं धाम वद विश्वेश्वर प्रभो । येन विज्ञानमात्रेण सुख लोकमवाप्नुयात्
पार्वती म्हणाली: सुरश्रेष्ठा, असंख्य अवतार सांगितले आहेत. विश्वेश्वरा, नरसिंह नावाच्या परमधामाबद्दल सांग, ज्याचं केवळ ज्ञान झालं तरीही सुखाचा लोक मिळतो.
महादेव उवाच। हिरण्यकशिपुं हत्वा देवदेवं जगद्गुरुम् । सुखासीनं तदुत्संगे स्थितो वचनमब्रवीत्
महादेव म्हणाले: हिरण्यकशिपूचा वध करून, देवांचा देव, जगाचा गुरु, त्याच्या मांडीवर बसून आनंदाने त्याच्याशी बोलला.
प्रह्लादो ज्ञानिनां श्रेष्ठः पितॄहंतारमुत्तमम्
प्रह्लाद हा ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ आणि पित्याचा वध करणारा होता.
प्रह्लाद उवाच। नमस्ते भगवन्विष्णो नृसिंहाद्भुतरूपिणे । त्वद्भक्तोहं सुरश्रेष्ठ त्वां पृच्छामि च तत्वतः
प्रह्लाद म्हणाला: भगवंत विष्णू, नरसिंह, अद्भुत रूपधारी, तुला नमस्कार. मी तुझा भक्त आहे, सुरश्रेष्ठा, आणि तुला खरी गोष्ट विचारतो.
स्वामिंस्त्वयि ममाभिन्ना भक्तिर्जाता ह्यनेकधा । कथं तेऽहं प्रियो जातः कारणं वद मे प्रभो
स्वामी, तुझ्यात माझी भक्ती अनेक प्रकारांनी निर्माण झाली आहे. मी तुला प्रिय कसा झालो, हे कारण मला सांग, प्रभो.
नृसिंह उवाच। कथयामि महाप्राज्ञ शृणुष्वैकाग्रमानसः । भक्तेर्यत्कारणं वत्स प्रियत्वस्य च यत्पुनः
नरसिंह म्हणाला: महाप्राज्ञा, मी तुला सांगतो. एकाग्र मनाने ऐक. भक्तीचं कारण आणि प्रियतेचं कारण काय ते सांगतो, वत्सा.
पुरा कस्य द्विजस्यापि जातस्त्वं नाप्यधीतवान् । नाम्ना तु वसुदेवो हि वेश्यायामति लंपटः
पूर्वीच्या जन्मात तू कोणत्याही ब्राह्मणाचा मुलगा नव्हतास, ना काही शिक्षण घेतले होतेस. तुझे नाव वसुदेव होते, आणि तू फारच वासनाधीन, एका वेश्येच्या पोटी जन्मलेला होतास.
तस्मिन्जन्मनि नैवं च चकार सुकृतं कियत् । भुक्त्वा मधु घृतं चैव वेश्यासंगमलालसः
त्या जन्मात तू काहीही चांगले कर्म केले नाहीस. मध आणि तूप खाऊन, वेश्यांबरोबर संग करायला तू नेहमीच आसुसलेला होतास.
मद्व्रतस्य प्रभावेन भक्तिर्जाता तवानघ । प्रह्लादोवाच। विस्तराद्वद देवेश कस्य पुत्रस्य किं व्रतम्
माझ्या व्रताच्या प्रभावामुळे तुझ्या मनात भक्ती उत्पन्न झाली, हे निष्पापा. प्रह्लाद म्हणाला: हे देवाधिदेव, कृपया सविस्तर सांग, कोणाचा मुलगा आणि कोणते व्रत होते ते?
वेश्यायां वर्तमानेन कथंचिद्धि कृतं मया । ममोपरि कृपां कृत्वा सर्वं कथय सांप्रतम्
वेश्येबरोबर राहत असताना मी ते कसेबसे केले. माझ्यावर दया दाखवून, आता सर्व काही मला सांग.
नृसिंह उवाच। सृष्ट्यर्थं तु पुरा ब्रह्मा चक्रे ह्येतदनुत्तमम् । मद्व्रतस्य प्रभावेन निर्मितं सचराचरम्
नृसिंह म्हणाले: पूर्वी सृष्टीच्या हेतूने ब्रह्मदेवाने हे श्रेष्ठ व्रत निर्माण केले. माझ्या व्रताच्या सामर्थ्याने सर्व चराचर सृष्टी निर्माण झाली.
ईश्वरेण व्रतं चीर्णं वधार्थं त्रिपुरस्यच । व्रतस्यास्यप्रभावेन त्रिपुरस्तु निपातितः
भगवंताने त्रिपुराचा नाश करण्यासाठी हे व्रत पाळले. या व्रताच्या प्रभावाने त्रिपुराचा संहार झाला.
अन्यैश्च बहुभिर्देवैरृषिभिश्च पुरातनैः । राजभिश्च महाप्राज्ञैर्विहितं व्रतमुत्तमम्
हे उत्तम व्रत अनेक प्राचीन देव, ऋषी आणि मोठ्या विद्वान राजांनीही आचरले आहे.
व्रतस्यास्य प्रभावेन सर्वे सिद्धिमवाप्नुयुः । मम ते वै प्रिया जाता दिवि भोगाननेकशः
या व्रताच्या सामर्थ्याने सर्वांना सिद्धी प्राप्त होते. स्वर्गात माझ्या कृपेने तुला अनेक सुखभोग प्रिय झाले.
भुक्त्वा मयि विलीनास्तु प्रह्लाद त्वं विशस्व माम् । कार्यार्थमवतारस्ते मच्छरीरत्पृथग्यतः
ते सर्व सुख उपभोगून, शेवटी ते माझ्यात विलीन होतात. प्रह्लाद, तू माझ्यात सामाव. कर्तव्यासाठी तुझा अवतार माझ्या शरीरापासून वेगळा आहे.
न तेषां पुनरावृत्तिर्महाकल्पशतैरपि । दरिद्रो लभते लक्ष्मीं धनदस्य च यादृशी
शेकडो महाकल्प उलटले तरी त्यांना पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही. गरीबालाही कुबेरासारखे धन मिळते.
ततः कामी लभेत्कामं राज्यार्थी राज्यमुत्तमम् । आयुष्कामो लभेदायुर्यादृशं च शिवस्य हि
कामना करणाऱ्याला कामना मिळते, राज्याची इच्छा असणाऱ्याला उत्तम राज्य मिळते, आणि दीर्घायुष्य हवे असेल तर शिवासारखे आयुष्य मिळते.
अवैधव्यकरं स्त्रीणां पुत्रदं भाग्यदं तथा । धनधान्यकरं चैव तथाशोकविनाशनम्
हे व्रत स्त्रियांना सदा सौभाग्य देते, पुत्रप्राप्ती, भाग्य, धनधान्य आणि दु:खाचा नाश करते.
स्त्रियो वा पुरुषा वापि कुर्वंति व्रतमुत्तमम् । तेभ्यो ददाम्यहं सौख्यं भुक्ति मुक्ति फलं तथा
स्त्री असो वा पुरुष, जो कोणी हे श्रेष्ठ व्रत करतो, त्यांना मी सुख, भोग आणि मुक्तीचे फळ देतो.
बहुनोक्तेन किं वत्स व्रतस्यास्य फलस्य हि । मद्व्रतस्य फलं वक्तुं नाहं शक्तो न शंकरः
अगदी खूप सांगूनही काय उपयोग, बाळा? या व्रताचे फळ मीही सांगू शकत नाही, आणि शंकरही नाही.
प्रह्लाद उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रुतं व्रतमनुत्तमम् । व्रतस्यास्य फलं श्रोतुं त्वयि मे भक्ति कारणम्
प्रह्लाद म्हणाला: भगवंत, तुमच्या कृपेने हे श्रेष्ठ व्रत मी ऐकले. या व्रताचे फळ ऐकण्याची माझी इच्छा तुमच्यावरील भक्तीमुळेच आहे.
अधुना श्रोतुमिच्छामि व्रतस्यास्य विधिं परम् । कस्मिन्मासे भवेदेव कस्मिंश्चिद्वासरे प्रभो
आता मला या व्रताची सर्वोच्च पद्धत ऐकायची आहे. हे व्रत कोणत्या महिन्यात आणि कोणत्या दिवशी करावे हे सांगा, प्रभो.
एतद्विस्तरतो देव वक्तुमर्हसि सांप्रतम् । विधिना येन वै स्वामिन्समग्रफलभाग्भवेत्
हे देवा, हे सर्व सविस्तर सांगावे, जेणेकरून योग्य पद्धतीने केल्यास संपूर्ण फळ मिळेल.
नृसिंह उवाच। प्रह्लाद वत्स भद्रं ते शृणुष्वैकमना व्रतम् । वैशाखेसित पक्षे तु चतुर्दश्यां समाचरेत्
नृसिंह म्हणाले: प्रह्लाद, बाळा, तुझ्यावर शुभ होवो. एकाग्रतेने हे व्रत ऐक. वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला हे व्रत करावे.
ममाविर्भावसंयुक्तं मम संतुष्टिकारणम् । शृणु पुत्र ममोत्पत्तिं भक्तानां सुखहेतवे
माझ्या प्रकट होण्याचं आणि माझ्या समाधानाचं कारण काय आहे, ते ऐक, मुला. माझ्या उत्पत्तीचं ऐक, जी भक्तांना आनंद देणारी आहे.
पश्चिमायां दिशायां च संजातं कारणांतरात् । मौलिस्तानमिदं क्षेत्रं पवित्रं पापनाशनम्
पश्चिम दिशेला, दुसऱ्या एका कारणामुळे, हे मुकुटाचं स्थान निर्माण झालं. हे पवित्र आहे आणि पापांचा नाश करणारं आहे.