पिंगाक्षा रक्तकेशाश्च श्यामदेह नखाधराः । वामना दीर्घचरणा ह्रस्वनासाश्च दंतुराः
त्यांच्या डोळ्यांचा रंग पिवळसर होता, केस लाल, शरीर काळं, नखं आणि दात बाहेर आलेले होते. ते उंचीने ठेंगणे, पाय लांब, नाक बसकट आणि दात मोठे होते.
नीयतां नीयतामेष धर्मराजस्य शासनात् । पुरीं संयमनीमेवमूचिरे ते परस्परम्
धर्मराजाच्या आज्ञेने याला घेऊन चला, घेऊन चला, असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.
इत्युक्त्वा यातना देहे मां निवेश्य महारुषा । निबध्य दारुणैः पाशैर्जघ्नुर्लोहस्य मुद्गरैः
असं म्हणून त्या यमदूतांनी मला फार रागाने पकडलं, कठोर दोऱ्यांनी बांधलं आणि लोखंडाच्या गजांनी मारलं, व मला यातनांच्या देहात टाकलं.
तैरहं नीयमानस्तु मार्गे ह्युत्तप्तवालुके । अरुदं भृशदुःखार्तस्ताडितोऽहं पुनश्च तैः
ते मला तापलेल्या वाळूच्या रस्त्यावरून ओढत नेत होते. मी तीव्र वेदनेने ओरडत होतो, ते मला पुन्हा पुन्हा मारत होते.
प्रोचुश्च ते ध्रुवं कृत्वा निर्भर्त्स्येति च मां बहु । यमदूता ऊचुः । त्वया लुप्तो गुरुर्यस्माद्वदता ब्रह्म निश्चलम्
त्यांनी मला खूप बोल सुनावली, ओरडून धमकावलं. यमदूत म्हणाले— 'तू आपल्या गुरूंना, जे अढळ ब्रह्म सांगतात, अपमान केलास, म्हणून मोठा अपराध केलास.'
किं करोषि यमस्याग्रे द्रष्टव्यं दारुणं मुखम् । तस्य पापस्य भोक्तव्यं दारुणस्य फलं त्वया
'यमाच्या समोर तू काय करशील? त्याचं भयंकर रूप तुला पहावं लागेल. आपल्या पापाचं भयंकर फळ तुला भोगावं लागेल.'
तेनैव पाप्मना पापिन्नपमृत्युं गतो भवान् । इत्युक्त्वा मां मुहूर्तेन बहुयोजनसंस्थिताम्
'त्या पापामुळेच, अरे पापी, तुला अकाली मृत्यू आला.' असं म्हणून क्षणातच त्यांनी मला अनेक योजन दूर असलेल्या ठिकाणी नेलं.
पुरीं संयमनीं निन्युर्यत्र राजा स्वयं यमः । प्रणम्य धर्मराजानं स्थापयित्वा तु मां पुरः
ते मला संयमनी नगरीत घेऊन गेले, जिथे स्वतः यमराज राहतात. त्यांनी धर्मराजांना वंदन करून मला त्यांच्या समोर उभं केलं.
आनीतोऽयं द्विजः पाप इति मां ते न्यवेदयन् । दृष्ट्वा मां धर्मराजोऽथ प्रोवाच स्वसभासदः
'हा द्विज पापी आहे,' असं त्यांनी सांगितलं. धर्मराजांनी मला पाहून आपल्या सभासदांना बोलावलं.
यम उवाच- भो सभ्या मामकीं वाचं शृण्वंतु सुसमाहिताः । यदाहं ब्रह्मणा ह्यस्मिन्नधिकारे निवेशितः
यम म्हणाले— 'माझ्या सभासदांनो, माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका. जेव्हा मला ब्रह्मदेवांनी या पदावर नेमलं—'
तदा मामित्युवाचासौ ब्रह्मा लोकपितामहः । ब्रह्मोवाच- अधर्मिणां नराणां त्वं शास्ता संयमनीपतिः
'त्यावेळी ब्रह्मदेव, सर्व लोकांचे पितामह, मला म्हणाले— 'तू संयमनीचा अधिपती आहेस, अधर्मी लोकांना शिक्षा देणारा आहेस.''
यथापराधमाधत्स्व दंडं चंडकरात्मज । पित्रोरपोषको यस्तु समर्थो गुरुध्रुक्तु यः । एतौ महापातकिनौ निपात्यौ निरयेषु ते
'कृत्याप्रमाणे शिक्षा कर, अरे चंडकुमार. जो आपल्या आईवडिलांची सेवा करत नाही किंवा गुरूचा अपमान करतो— हे दोघे मोठे पापी आहेत, त्यांना नरकात टाक.'
सर्वेषु यावद्वर्षाणां प्रत्येकमयुतं भवेत् । एतयोर्न त्वया कार्या दया जातु ककुप्पते
'दहा हजार वर्षे प्रत्येक नरकात हे दोघे राहू द्या. या दोघांसाठी, अरे दक्षिण दिशेच्या स्वामी, कधीही दया करू नकोस.'
यम उवाच- इत्यहं ब्रह्मणो वाक्यात्स्वगुरुद्रुहि मानवे । न करोमि क्रियां सभ्यास्तथा पित्रोरपोषके
यम म्हणाले— 'म्हणूनच, ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने, मी गुरूचा अपमान करणाऱ्याला किंवा आईवडिलांची सेवा न करणाऱ्याला कोणतीही विधी करत नाही, हे सभासदांनो.'
ब्राह्मणोऽयं गुरुद्रोही तद्द्रोहादपमृत्युताम् । प्राप्तो मच्छासनाद्भृत्यैरानीतो दर्शनाक्षमः
'हा ब्राह्मण गुरूचा विश्वासघात करणारा आहे. त्या अपराधामुळे त्याला अकाली मृत्यू आला आणि माझ्या आज्ञेने माझ्या सेवकांनी त्याला इथे आणलं आहे.'
भो भृत्याः प्रथमं घोरे रौरवे वत्सरायुते । पात्यतां च पुनस्तस्मान्निःसार्य्यान्यत्र पात्यताम्
'अरे सेवकांनो, प्रथम त्याला भयंकर रौरव नरकात दहा हजार वर्षे टाका; मग तिथून बाहेर काढून दुसऱ्या नरकात टाका.'
तावंतमेव कालं वै पापोऽयं गुरुलोपकः । नरकेष्विति सर्वेषु यथाकालं स्थितं द्रुतम्
'गुरूचा अपमान करणाऱ्या या पाप्याला तितक्याच काळासाठी सर्व नरकात, ठरलेल्या वेळेनुसार, वेगाने ठेवावं.'
मुकुंद उवाच- वेदायन गुरो स्वामिन्भृत्यास्ते यमशासनात् । नीत्वा मां रौरवे घोरे पाशैर्बध्वा न्यपातयन्
मुकुंद म्हणाले— 'वेदायन गुरूवर्य, स्वामी, आपल्या सेवकांनी यमाच्या आज्ञेने मला रौरव या भयंकर नरकात नेलं, दोऱ्यांनी बांधलं आणि खाली फेकलं.'
तत्राहं तां व्यथां गुर्वी लब्धवानतिदारुणाम् । यथाकोऽपि क्षणस्तात नीतो मे युगवत्तदा
तेथे मला फारच तीव्र आणि असह्य वेदना सहन करावी लागली, प्रिय. इतकी ती कठीण होती की, एक क्षणसुद्धा मला जणू एखाद्या युगासारखा वाटला.
त्रिंशद्दिनानि तन्नीतं दुःखं मे तत्र तिष्ठता । एकत्रिंशतमे ह्यस्मिन्दिनेऽहं निर्गतस्तदा
तीस दिवस मी तिथे राहून ते दुःख सहन केले; एकतीसाव्या दिवशी मी त्या ठिकाणाहून बाहेर पडलो.
पतितेष्वस्थिखंडेषु तीर्थेऽस्मिन्नुतमोत्तमे । गुरुलोपोद्भवं पापं सद्यो नष्टं ममाभवत
या उत्तम तीर्थात जेव्हा मी हाडांचे तुकडे असलेल्या ठिकाणी पडलो, तेव्हा गुरुलोपामुळे मिळालेले माझे पाप त्वरित नाहीसे झाले.
तीर्थस्यास्य प्रसादेन लब्धा च स्वर्गतिर्मया । सुखं स्वर्गे निवत्स्यामि यावदिंद्राश्चतुर्दश
या तीर्थाच्या कृपेने मला स्वर्गप्राप्ती झाली; आता चौदा इंद्रांची सत्ता असेपर्यंत मी स्वर्गात सुखाने राहीन.
यमस्य नगरे तस्मिन्याः प्रजा निवसंति वै । पापिनां भयदायिन्यो धर्मिणां ता मनोहराः
यमाच्या त्या नगरीत राहणाऱ्या प्रजा पाप्यांना भीतीदायक आहेत, पण धर्मिष्ठांसाठी त्या अत्यंत आकर्षक आहेत.
सिंहास्या गजकोलास्या महादंष्ट्रोन्नतोदरीः । बिडालास्याः पिंगकेश्यो भामिन्यो दीर्घपत्कराः
सिंहासारखे, हत्ती आणि वराहासारखे चेहरे, मोठे दात, फुगलेली पोटे, मांजरासारखे चेहरे, पिंगट केस, तेजस्वी आणि लांब हात असणाऱ्या त्या स्त्रिया आहेत.
तीर्थस्यास्य प्रसादेन निःपापोहं यदाभवम् । तदा मया प्रजा दृष्टा दिव्यरूपा यमालये
या तीर्थाच्या कृपेने जेव्हा मी पापमुक्त झालो, तेव्हा मी यमाच्या निवासात त्या दिव्य रूपधारी प्रजांना पाहिले.
सर्वास्ताः सत्यवादिन्यो विनयाचारसंचिताः । दिव्याभरणधारिण्यो दिव्यांबरविभूषिताः
त्या सर्व सत्य बोलणाऱ्या, नम्र आणि सदाचाराने युक्त, दिव्य दागिने घालणाऱ्या आणि दिव्य वस्त्रांनी सजलेल्या होत्या.
इत्येतत्कथितं तात यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । अनुजानीहि मां गंतुममरेशपुरीं प्रति
हे प्रिय, तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले; आता मला अमरांच्या अधिपतीच्या नगरीकडे जाण्यास परवानगी दे.
नारद उवाच- इत्याकर्ण्य स सन्यासी स्वशिष्योक्तं वचस्तदा । भूयः पप्रच्छ धर्मात्मा मुकुंदं तं द्विजं नृप
नारद म्हणाले: असे ऐकून त्या संन्याशाने आपल्या शिष्याचे बोल attentiveपणे ऐकले आणि मग धर्मात्मा राजा, त्याने त्या द्विज मुकुंदाला पुन्हा विचारले.
वेदायन उवाच- बाल्यावधि गुरुस्नेहं मत्तोऽधीतं त्वयाखिलम् । शब्दशास्त्रसमेतश्च वेदस्तु सपदक्रमः
वेदायन म्हणाले: बालपणापासून तू माझ्याकडून गुरूच्या प्रेमाने सर्व काही शिकला आहेस, शब्दशास्त्रासह संपूर्ण वेद आणि त्यातील सर्व क्रम शिकला आहेस.
विहिता मम शुश्रूषा भावेन भवतोत्तमा । त्वयि संति सतां साधो गुणाः शमदमादयः
माझी सेवा तू मनापासून केलीस, श्रेष्ठ पुरुषा; तुझ्यात शम, दम वगैरे सत्पुरुषांचे गुण आहेत.