येऽपि संवर्त्तयंतीह दीपवर्तिविलोकनाः । ते यांति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्
जे इथे फक्त दिव्याची वात तयार होताना पाहतात, तेही त्या परमस्थानाला पोहोचतात, जे देवांनाही सहज मिळत नाही.
येन तैलं च वर्तिं च यथाशक्त्या प्रदीपके । प्रक्षेपयंति सततं ते यांति परमां गतिम्
जे लोक आपल्या शक्तीनुसार नेहमी दिव्यात तेल आणि वात टाकतात, त्यांना सर्वोच्च अवस्था मिळते.
गच्छंतं दीपकं शांतिं न शक्नोति प्रबोधितुम् । कथयत्यन्यलोकानां तेऽपि तत्फलभागिनः
जेव्हा दिवा विझू लागतो, तेव्हा कोणीही त्याला पुन्हा पेटवू शकत नाही; असं म्हणतात की इतर लोकही हे पाहून त्याच्या फळात सहभागी होतात.
स्तोकं स्तोकं च भिक्षित्वा तैलं दीपार्थमेव च । करोति दीपकं विष्णोः पुण्यं तेनापि लभ्यते
जो माणूस दिव्यासाठी थोडं थोडं तेल मागून आणतो आणि ते विष्णूसाठी दिवा म्हणून वापरतो, त्यालाही पुण्य मिळतं.
दीपं प्रज्वाल्यमानं तु यः पश्यत्यधमो नरः । कृतांजलिपुटो विष्णोर्विष्णुलोकमवाप्नुयात्
जो अत्यंत नीच माणूसही, हात जोडून, विष्णूसाठी दिवा पेटवताना पाहतो, तो विष्णुलोकाला पोहोचतो.
दीपप्रज्वालने बुद्धिं यो दद्यात्कुरुते स्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात्
जो स्वतःहून किंवा मनात दिवा पेटवण्याचा संकल्प करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि विष्णुलोक मिळवतो.
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
इथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते, जी ऐकली तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
सरस्वत्यास्तटे रम्ये सिद्धाश्रम इति श्रुतः । तत्रोवास द्विजः पूर्वं कपिलो नाम वेदवित्
सरस्वतीच्या सुंदर काठीवर सिद्धाश्रम नावाचा एक hermitage होता; तिथे पूर्वी कपिल नावाचा वेदज्ञ ब्राह्मण राहत होता.
व्रतोपवासनिरतो दरिद्र श्रोःत्रियस्तथा । भिक्षावृत्त्या च कुरुते कुटुंब परिपालनम्
तो व्रत आणि उपवास करत असे, गरीब होता, आणि श्रोत्रिय होता; तो भिक्षेवर आपलं कुटुंब चालवत असे.
व्रतोपवासनियमैर्विष्णुमाराधयत्यसौ । विष्णुं संपूज्य विधिवद्दीपं बोधयते सदा
तो व्रत आणि उपवासांनी विष्णूची पूजा करत असे; विधिपूर्वक विष्णूची पूजा करून तो नेहमी दिवा पेटवत असे.
समादाय च तत्तैलं स्वगृहे पूज्य केशवम् । दीपं भक्त्या च परया बोधयेद्धरितुष्टये
तो ब्राह्मण आपल्याकडे तेल आणून, केशवाची पूजा करत असे आणि परम भक्तीने हरिच्या संतोषासाठी दिवा पेटवत असे.
एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः । मार्जारस्तीक्ष्णंदंष्ट्रस्तु मूषकान्भक्षयेत्सदा
अशा प्रकारे मोठ्या आत्म्याचा कपिल व्रत करत असताना, तिथे एक धारदार दातांचा मांजर नेहमी उंदीर खात असे.
तत्रागच्छति भक्ष्यार्थं मूषकानामहर्निशम् । कृत्वा ध्यानं स भक्ष्यार्थं नित्यं नारायणाग्रतः
मांजर तिथे नेहमी उंदीर खाण्यासाठी येत असे; खाण्याच्या हेतूने ते नेहमी नारायणासमोर बसत असे.
भक्षिता बहवस्तेन मूषका द्विजवेश्मनि । ये ये तैलार्थमायांति वर्त्यपाहरणाय च
त्या ब्राह्मणाच्या घरात, जे उंदीर तेलासाठी किंवा वात चोरण्यासाठी येत, त्यांना ते मांजर नेहमी खात असे.
तांस्तांस्तु भक्षयत्येव मूषकान्ध्यानतत्परः । एवं प्रवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात्
तो ध्यानात गुंतलेला असताना, वेगवेगळ्या उंदरांना तो सतत खात असे. अशा रीतीने वागत असताना, काही काळ लोटला.
एकादश्यां स कपिलो ब्राह्मणः स्वगृहे शुचिः । सोपवासः सपत्नीकः पूजयामास चाच्युतम्
एकादशीच्या दिवशी, तो कपिला ब्राह्मण आपल्या घरी, पत्नीसमवेत, उपवास करून, शुद्ध मनाने अच्युताची पूजा करू लागला.
ततो जागरणं चक्रे स्तुतिनृत्यपरायणः । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते निद्रया मोहितो द्विजः
नंतर त्याने जागरण केले, स्तुती आणि नृत्यात मग्न झाला. पण मध्यरात्री आली तेव्हा, तो ब्राह्मण झोपेच्या आणि मोहाच्या आहारी गेला.
मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा
त्या वेळी, तीक्ष्ण दातांचा आणि हलक्या पावलांचा मांजर तिथे आला. तो नेहमी घराच्या कोपऱ्यात उभा राहून नैवेद्याकडे पाहत होता.
अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम्
त्याने एक लहान उंदीर पाहिला, जो तेल प्यायला आला होता आणि मंद प्रकाशाच्या दिव्यातून वात नेण्याचा नेहमीचा होता.
समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम्
तेव्हा उंदीर उडी मारून, पुढे जाऊन आपल्या बिलात शिरला. त्याच्या पायाने वात हलली आणि दिवा जोरात पेटला.
तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम्
तेलाचे पात्र कलंडले आणि त्या क्षणी घरात तेजस्वी प्रकाश झाला. ब्राह्मणही मोहाची झोप सोडून जागा झाला.
मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः
मांजरही त्या रात्री जागाच राहिला, उंदीर खाण्यात मग्न होता. मग सकाळी, तो ब्राह्मण नेहमीच्या कृत्यांना लागला.
ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः
नंतर त्या ब्राह्मणाने आपल्या नातेवाईकांसह उपवास सोडला. अशा रीतीने, त्या महात्मा कपिलाचा जीवनक्रम सुरू राहिला.
बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम्
त्याला पुत्र, नातवंडे, अपूर्व धनधान्य मिळाले. उत्तम आरोग्य, मोठी समृद्धी आणि मोठा मान मिळाला.
दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा
दिव्याच्या व्रताच्या प्रभावाने कपिलाला मुक्ती मिळाली. त्याने सूर्य आणि चंद्र यांच्या पवित्र मंडलांचा मार्ग पार केला.
दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः
दिव्याच्या ज्योतीच्या रूपात परमात्म्याने त्याला स्थान दिले. काही काळाने, तो उंदीरही आपल्या बिलात मरण पावला.
विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः
तो देव, गंधर्व, अप्सरा आणि विद्या धरणांच्या संगतीने, सुंदर विमानावर आरूढ झाला.
स्तूयमानो महातेजा जयशब्दादि मंगलैः । स्तूयमानः स वै नागैर्विष्णुलोकं जगाम सः
मंगलमय जयजयकारांनी आणि नागांच्या स्तुतीने गौरवला जाऊन, तो विष्णुलोकात गेला.
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्ततो राजाभवद्भुवि
कोट्यवधी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पे, तो विपुल सुख भोगत राहिला. शेवटी पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्माला आला.
सुधर्मा नाम धर्मात्मा देवब्राह्मणपूजकः । रूपवान्सुभगश्चैव महाबलपराक्रमः
त्याचे नाव सुधर्मा होते. तो धर्मात्मा, देव आणि ब्राह्मणांचा पूजक, देखणा, भाग्यवान, आणि मोठ्या बळाचा व पराक्रमाचा होता.