प्रपितामहास्तथादित्या इत्येषा वैदिकी श्रुतिः। नामगोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः
प्रपितामह आदित्य असतात, असे वैदिक श्रुती सांगते. देव आणि पितरांना अर्पण केलेले हविष्य आणि कव्य त्यांच्या नाव-गोत्रामुळे त्यांच्यापर्यंत पोहोचते.
श्राद्धस्य मन्त्रतस्तत्वमुपलभ्येत भक्तितः। अग्निष्वात्तादयस्तेषामाधिपत्ये व्यवस्थिताः
श्राद्धाचे खरे स्वरूप मंत्राने आणि भक्तीने समजते; त्यात अग्निष्वात्त वगैरे प्रमुख देवता म्हणून स्थिर आहेत.
नामगोत्रास्तदा देशा भवंत्युद्भवतामपि। प्राणिनः प्रीणयत्येतदर्हणं समुपागतं
त्या वेळी त्यांच्या नाव, गोत्र आणि ठिकाणे प्रकट होतात; हे योग्य रीतीने केलेले सन्मान सर्व जीवांना संतुष्ट करते.
दिव्यो यदि पिता माता गुरुः कर्मानुयोगतः। तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्त्वेप्यनुगच्छति
पिता, माता किंवा गुरु कर्मामुळे दिव्य झाले असतील, तर त्यांचे अन्न अमृत होऊन त्यांना दिव्य अवस्थेतही अनुसरते.
दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वेपि तृणं भवेत्। श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति
दैत्य अवस्थेत ते भोगरूप होते, पशुरूपात ते गवत होते; श्राद्धाचे अन्न वायू रूपाने, परत न आलेल्यांनाही पोहोचते.
पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषं। दानवत्वे तथा पानं प्रेतत्वे रुधिरोदकम्
यक्ष अवस्थेत ते पाण्याचे रूप घेते; राक्षस अवस्थेत ते मांस होते; दानव अवस्थेतही ते पाणी होते; प्रेत अवस्थेत ते रक्त आणि पाणी होते.
मनुष्यत्वेन्नपानादि नानाभोगवतां भवेत्। रतिशक्तिस्त्रियः कान्तेऽन्येषां भोजनशक्तिता
मानव रूपात ते अन्न, पाणी आणि इतर विविध भोग होतात; स्त्रियांसाठी ते सौंदर्य आणि रमणशक्ती होते; इतरांसाठी ते जेवणाची शक्ती होते.
दानशक्तिः स विभवा रूपमारोग्यमेव च। श्राद्धपुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः
ते दानशक्ती, संपत्ती, रूप आणि आरोग्य होते; हे श्राद्धाचे फूल आहे, आणि त्याचे फळ म्हणजे ब्रह्माशी एकरूपता.
आयुः पुत्रान्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीताः पितृगणा नृप
आयुष्य, पुत्र, संपत्ती, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष आणि सुख, तसेच राज्य, हे सर्व संतुष्ट पितरगण देतात, हे राजा.
श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः। पंचभिर्जन्मसंबंधैः प्राप्ता ब्रह्मपरं पदम्
पूर्वी असे ऐकले जाते की कौशिकांचे पुत्र मोक्षास पात्र झाले; पाच पिढ्यांच्या संबंधाने त्यांनी ब्रह्मपद प्राप्त केले.
भीष्म उवाच। कथं कौशिकदायादाः प्राप्ता योगमनुत्तमम्। पंचभिर्जन्मसंबन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
भीष्म म्हणाला: कौशिकांच्या वंशजांनी सर्वोच्च योग कसा प्राप्त केला? आणि पाच जन्मांच्या संबंधाने कर्माचा क्षय कसा झाला?
पुलस्त्य उवाच। कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः। नामतः कर्मतस्तस्य पुत्राणां तन्निबोध मे
पुलस्त्य म्हणाला: कौशिक नावाचा एक धर्मात्मा महर्षी कुरुक्षेत्रात होता. त्याच्या पुत्रांची नावे आणि त्यांच्या कर्मांची माहिती मी सांगतो, ऐका.
स्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च। वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्५० 1.10.
स्वसृप, क्रोधन, हिंस्र, पिशुन आणि कवी; तसेच वाग्दुष्ट आणि पितृवर्ती — हे सर्व गार्गाचे शिष्य झाले.
पितर्युपरते तेषामभूद्दुर्भिक्षमुल्बणं। अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
पित्याच्या निधनानंतर त्यांच्यावर भीषण दुष्काळ आला, आणि मोठी अनावृष्टी झाली, जी सर्व लोकांना भयभीत करणारी होती.
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षंति च तपोधनाः। खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशं
गार्गाच्या सांगण्यानुसार तपस्वी लोकांनी जंगलात एक दूध देणारी गाय राखली, पण तीव्र भुकेने त्रस्त होऊन म्हणाले, 'आपण ही गाय खाऊया.'
इति चिंतयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः। यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यतां
असे पाप विचारताना, सर्वात धाकटा भाऊ म्हणाला, 'जर ही गाय मारावीच लागणार असेल, तर ती श्राद्धाच्या रूपात अर्पण केली जावी.'
श्राद्धे नियोज्यमानायां पापं नश्यति नो ध्रुवं। एवं कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
'जर ती श्राद्धात अर्पण केली, तर आपले पाप निश्चितपणे नष्ट होईल.' असे धाकट्या भावांनी अनुमती दिल्यावर पितृवर्ती पुढे गेला.
चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्याथ तां पुनः। द्वौ दैवे भ्रातरो कृत्वा पित्र्ये त्रींश्चापरान्क्रमात्
त्याने एकाग्र मनाने श्राद्ध केले, नंतर त्या गायीचे मांस घेतले; दोन भावांना देवासाठी, आणि तीन भावांना पितरांसाठी भाग दिला.
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु। चकार मंत्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
नंतर, एकाला अतिथी म्हणून ठरवून, श्राद्ध करणारा स्वतः मंत्रांसह श्राद्ध करीत होता, पितरांची भक्तीपूर्वक आठवण करत.
तदा गत्वा विशंकास्ते गुरवे च न्यवेदयन्। व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सोयं प्रतिगृह्यतां
त्यांनी नंतर निर्भयपणे गुरूकडे जाऊन सांगितले, 'गाय वाघाने मारली आहे; हा वासराचा स्वीकार करा.'
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः। वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
अशा प्रकारे त्या सात तपस्वींनी गाय खाल्ली; वेदशक्तीवर आधार ठेवून, ते त्या क्रूर कर्मात निर्भय होते.
ततः काले प्रणष्टास्ते व्याधा दश पुरेभवन्। जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
काळानंतर ते मृत्युमुखी पडले आणि दहा शहरांत शिकारी म्हणून जन्मले; पूर्वजन्माची आठवण त्यांना होती, आणि ते पितरांवर प्रेम करणारे होते.
तत्र विज्ञाय वैराग्यं प्राणानुत्सृज्य धर्मतः। लोकैरवीक्ष्यमाणास्ते तीर्थांतेनशनेन तु
तेथे वैराग्य जाणून, त्यांनी धर्माने प्राण सोडले; लोकांना न दिसता, त्यांनी तीर्थस्थळी उपवास केला.
संजाता मृगरूपास्ते सप्त कालंजरे गिरौ। प्राप्तविज्ञानयोगास्ते तत्यजुस्तां निजां तनुम्
ते सात जण काळंजर पर्वतावर हरणाच्या रूपात जन्मले; ज्ञान आणि योग मिळवून, त्यांनी तीच देह सोडला.
मम्रुः प्रपतनेनाथ जातवैराग्यमानसाः। मानसे चक्रव्राकास्ते संजाताः सप्तयोगिनः
पडताना मृत्यू आला, मनात वैराग्य भरले होते; आणि ते सात योगी मानसा नगरीत जन्मले.
नामतः कर्मतः सर्वे सुमनाः कुसुमोवसुः। चित्तदर्शी सुदर्शी च ज्ञाता ज्ञानस्य पारगः
नाव आणि कर्मानुसार, ते होते: सुमन, कुसुमवसु, चित्तदर्शी, सुदर्शी, ज्ञाता, ज्ञानस्य आणि पारग.
ज्येष्ठानुरक्ताः श्रेष्ठास्ते सप्तैते योगपावनाः। योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभूवुश्चलचेतसः
ज्येष्ठावर प्रेम करणारे आणि श्रेष्ठ, हे सातजण योगाने पावन झाले; त्यातील तीन, चंचल मनामुळे, योगातून गळाले.
दृष्ट्वा विभ्राजमानं तमणुहं स्त्रीभिरन्वितम्। क्रीडंतं विविधैर्भोगैर्महाबलपराक्रमम्
ते तेजस्वी अनुहाला, स्त्रियांच्या संगतीत, विविध सुखांत रमणारा, मोठ्या शक्ती आणि पराक्रमाने खेळताना पाहिले.
पञ्चालान्वयसंभूतं प्रभूतबलवाहनम्। राज्यकामोभवत्त्वेकस्तेषां मध्ये जलौकसाम्
पंचाळ कुळात जन्मलेला, मोठ्या शक्तीचा आणि अनेक वाहनांचा मालक, राज्याची इच्छा असलेला एक जलचर त्यांच्या मध्ये होता.
पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः। अपरौ मंत्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ
एक ब्राह्मण, जो वडिलांचा मार्ग अनुसरत होता, श्राद्ध करून पितृप्रेमी होता; त्याने दोन मंत्री पाहिले, जे दोघेही मोठ्या शक्तीचे आणि वाहनांचे होते.