पुत्रार्थी देवदेवेशं पद्मयोनिं पितामहम्। आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः
पुत्रासाठी, त्याने देवांचा देव, कमळातून जन्मलेला पितामह, याची कठोर व्रत आणि भक्तीने पूजा केली.
ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य पितामहः। वरं वरय भद्रं ते हृदयेभीप्सितं नृप
खूप काळानंतर, पितामह त्याच्यावर प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'वर माग, तुझ्या मनातील इच्छा पूर्ण होवो, राजन.'
अणुह उवाच। पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम्। पारगं सर्वविद्यानां धार्मिकं योगिनां वरम्१०० 1.10.
अणुह म्हणाला: 'हे देवांचा देव, मला महान बल आणि पराक्रम असलेला, सर्व विद्या पारंगत, धर्मनिष्ठ आणि योगींमध्ये श्रेष्ठ पुत्र दे.'
सर्वसत्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम्। एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः
'मला सर्व प्राण्यांचे बोलणे जाणणारा आणि योगी पुत्र दे.' विश्वात्मा परमेश्वर म्हणाला, 'तसेच होईल.'
पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत। ततः स तस्य पुत्रोभूद्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्
सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांसमोर तो तिथेच अदृश्य झाला; त्यानंतर त्याचा पुत्र, प्रतापी ब्रह्मदत्त, जन्माला आला.
सर्वसत्वानुकंपी च सर्वसत्वबलाधिकः। सर्वसत्वरुतज्ञश्च सर्वसत्वेश्वरेश्वरः
तो सर्व जीवांवर दयाळू होता, सर्वांपेक्षा बलवान, सर्व प्राण्यांची भाषा समजणारा आणि सर्व प्राण्यांच्या अधिपतींमध्ये श्रेष्ठ होता.
अथ सत्वेन योगात्मा स पिपीलकमागतः। यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्
मग तो पुण्यवान आणि योगी आत्मा त्या मुंगीकडे गेला, जिथे ती कीटकांची जोडी आनंदात रमलेली होती.
ततः सा सन्नतिर्दृष्ट्वा प्रहसंतं सुविस्मितं। किमप्याशंकमाना सा तमपृच्छन्नरेश्वरम्
तेव्हा, त्याला हसताना आणि आश्चर्यचकित झालेला पाहून, तिने काहीतरी शंका येऊन त्या राजाला विचारले.
सन्नतिरुवाच। अकस्मादतिहासोयं किमर्थमभवन्नृप। हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया
सन्नती म्हणाली: 'राजा, अचानक हे हसू तुला का आले? अशा वेळी केलेल्या या हास्याचे कारण मला माहीत नाही.'
अवदद्राजपुत्रोसौ तं पिपीलिकभाषितम्। रागवद्विरसोत्पन्नमेतद्धास्यं वरानने
राजपुत्र म्हणाला, 'सुंदर मुखवाली, हे हसू त्या मुंगीच्या बोलण्यामुळे आले, जे वासनेतून आणि नीरसतेतून निर्माण झाले.'
न चान्यत्कारणं किंचिद्धास्यहेतुः शुचिस्मिते। न सामन्यततं देवी प्राहालीकमिदं तव
'प्रसन्न हास्य असलेल्या, या हास्याचे दुसरे कोणतेही कारण नाही; आणि राणीने तुझ्याशी काहीही खोटे बोलले नाही.'
अहमेवेह हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना। कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति सुरादृते
'इथे मीच हसले आहे; आता मी तुझ्यासोबत राहणार नाही. देवाशिवाय माणसाला मुंग्यांचे बोलणे कसे कळेल?'
तस्मात्त्वयाहमेवाद्य हसिता किमतः परम्। ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तद्वचो हरेः
'म्हणून आज तू फक्त माझ्यावरच हसला आहेस—आता यापुढे काय बोलायचे? मग राजा गप्प राहिला आणि तिच्या शब्दांचा अर्थ जाणून घ्यायची इच्छा केली.'
आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः। स्वप्नान्ते प्राह तं ब्रह्मा प्रभाते पर्यटन्पुरम्
त्याने सात दिवस नियम पाळून, पवित्र राहून व्रत केले; स्वप्नाच्या शेवटी, सकाळी नगरात फिरताना ब्रह्मदेवाने त्याच्याशी संवाद साधला.
वृद्धद्विजोत्तमाद्वाक्यं सर्वं ज्ञास्यति ते प्रिया। इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा प्रभाते च नृपः पुरात्
'वृद्ध श्रेष्ठ ब्राह्मणाकडून तुझ्या प्रियेचे सर्व काही कळेल.' असे सांगून ब्रह्मदेव अदृश्य झाला आणि सकाळी राजा नगरातून बाहेर पडला.
निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः। गदंतं विप्रमायांतं वृद्धं च स ददर्श ह
मंत्री आणि पत्नी सोबत घेऊन निघताना, त्याने पुढे एक वृद्ध ब्राह्मण बोलत आणि येताना पाहिला.
ब्राह्मण उवाच। ये विप्रमुख्याः कुरुजांगलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च। कालंजरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे तेत्र वसंति सिद्धाः
ब्राह्मण म्हणाला: 'कुरुजांगलातील श्रेष्ठ ब्राह्मण, दाशपूरातील दाश, काळंजरामधील हरिण, तिथल्या सात चक्रवाक, आणि मानस सरोवरात राहणारे सिद्ध—'
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स पपात शुचान्वितः। जातिस्मरत्वमगमत्तौ च मंत्रिवरात्मजौ
त्याचे शब्द ऐकून तो दुःखाने कोसळला; मंत्र्याच्या मुलांना त्यांच्या पूर्वजन्माची आठवण झाली.
कामशास्त्रप्रणेता तु बाभ्रव्यः स तु बालकः। पंचाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्
कामशास्त्राचे रचनाकार बाभ्रव्य हाच तो बालक होता, जो पंचाळ नावाने सर्वत्र प्रसिद्ध आणि सर्व शास्त्रांचा जाणकार होता.
पुंडरीकोपि धर्मात्मा वेदशास्त्रप्रवर्तकः। भूत्वा जातिस्मरौ शोकात्पतितावग्रतस्तथा
पुण्डरीकही धर्मात्मा आणि वेदशास्त्राचा प्रचारक होता; पूर्वजन्म आठवून तोही दुःखाने पुढे कोसळला.
हा वयं कर्मविभ्रष्टाः कामतः कर्मबंधनात्। एवं विलप्य बहुशस्त्रयस्ते योगपारगाः
'अरे, आपण कर्मातून खाली पडलो, वासनेमुळे कर्मबंधनात अडकलो!' असे विलाप करत, ते योगशास्त्रात पारंगत आणि अनेक शास्त्रांचे जाणकार होते.
विस्मयाच्छ्राद्धमाहाम्यमभिनंद्य पुनः पुनः। स तु तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूतग्रामसंयुतम्
आश्चर्याने, त्यांनी श्राद्धाच्या महिम्याचे पुन्हा पुन्हा कौतुक केले; आणि त्याने त्याला भरपूर संपत्ती व अनेक गावे दिली.
विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धनमदान्वितम्। आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृपलक्षणसंयुतम्
राजाने त्या वृद्ध, धनाच्या गर्वाने भरलेल्या ब्राह्मणाला बाजूला ठेवून, स्वतःच्या राजचिन्हांनी युक्त अशा पुत्राला राजा म्हणून नेमले.
विष्वक्सेनाभिधानं च राजाराज्येभ्यषेचयत्। मानसे सलिले सर्वे ततस्ते योगिनां वराः
त्याने आपल्या पुत्राला, विष्वक्सेन नावाच्या, सर्व राज्यांवर राज्य करण्यासाठी अभिषेक केला; आणि मग ते सर्व श्रेष्ठ योगी मानस सरोवराच्या पाण्यात—
ब्रह्मदत्तादयस्तस्मिन्पितृभक्ता विमत्सराः। सन्नतिश्चाभवद्धृष्टा मयैव तव दर्शितम्
ब्रह्मदत्त व इतर जे पितरभक्त व द्वेषरहित होते, ते सर्व नम्र असूनही धैर्यवान झाले, जसे मी तुला दाखवले.
राजन्योगफलं सर्वं यदेतदभिलक्ष्यते। तथेति प्राह राजापि पुरस्तादभिनंदयन्
राजा त्यांच्या समोर आनंदाने म्हणाला, "राजयोगाचे सर्व फळ, जे इच्छिले जाते, तसेच आहे, जसे तुम्ही सांगितले."
त्वत्प्रसादादिदं सर्वं मयैवं प्राप्यते फलम्
"हे सर्व फळ मला तुझ्या कृपेनेच मिळाले आहे."
ततस्ते योगमास्थाय सर्व एव वनौकसः। ब्रह्मरंध्रेण परमं पदमापुस्तपोबलात्
मग ते सर्व वनवासी योगाचा आश्रय घेऊन, आपल्या तपश्चर्येच्या बळावर ब्रह्मरंध्रातून परम पदाला पोहोचले.
एवमायुर्धनं विद्यां स्वर्गमोक्षसुखानि च। प्रयच्छंति सुतं राज्यं नृणां तुष्टाः पितामहाः
अशा प्रकारे, पितामह संतुष्ट झाले की, ते माणसांना दीर्घायुष्य, संपत्ती, विद्या, स्वर्ग व मोक्षाचे सुख, तसेच पुत्र व राज्य देतात.
इदं च पितृमाहात्म्यं ब्रह्मदत्तस्य वै नृप। द्विजेभ्यः श्रावयेद्विद्वान्शृणोति पठतेपि वा। कल्पकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते
राजा, ब्रह्मदत्ताच्या पितरांचे हे माहात्म्य जो विद्वान द्विजांना ऐकवतो किंवा वाचतो, त्याला कल्पकोटी शतकभर ब्रह्मलोकात मान मिळतो.