योनिजास्तु कथं योनिं सेवंते जंतवस्त्वमी। मैथुनेन कथं स्वर्गं यास्यंते दानवेश्वर। मृद्भस्मना यत्रशुद्धिस्तत्र शुद्धिस्तु का भवेत्
ज्यांचा जन्म गर्भातून झाला, ते पुन्हा गर्भाची सेवा कशी करतात? दानवाधिपती, मैथुनाने स्वर्ग कसा मिळेल? जिथे माती आणि राखेने शुद्धी होते, तिथे खरी शुद्धी कशी असू शकते?
विपरीततमं लोकं पश्य दानव यादृशम्। विण्मूत्रस्य कृतोत्सर्गे शिश्नापाने तु शोधनम्
दानवा, पाहा हा जग कसा उलटा आहे — जिथे विष्ठा आणि मूत्र सोडल्यावर, त्या अंगातून मूत्र पिऊन शुद्धी केली जाते.
भुक्ते वा भोजने राजन्कथं नापानशिश्नयोः
राजा, जेव्हा जेवण घेतले जाते, तेव्हा तोंड आणि मूत्रमार्ग यांची शुद्धी का होत नाही?
क्रियते शोधनं तद्वद्विपरीता स्थितिस्त्वियम्। यत्र प्रक्षालनं प्रोक्तं तत्र तेनैव कुर्वते
जशी तिथे शुद्धी केली जाते, तशीच ही उलटी प्रथा येथे रूढ झाली आहे; जिथे धुण्याची आज्ञा आहे, तिथे तसंच करतात.
तारां बृंहस्पतेर्भार्यां हृत्वा सोमः पुरा गतः। तस्यां जातो बुधः पुत्रो गुरुर्जग्राह तां पुनः
पूर्वी सोमाने बृहस्पतीची पत्नी तारा हिला पळवली; तिच्या पोटी बुध जन्मला, आणि नंतर गुरूने तिला परत घेतले.
गौतमस्य मुनेः पत्नीमहल्यां नाम नामतः। अगृह्णात्तां स्वयं शक्रः पश्य धर्मो यथाविधः
गौतम ऋषीची पत्नी अहल्या हिला, स्वतः इंद्राने घेतले; पाहा, धर्म कसा पाळला जातो.
एतदन्यच्च जगति दृश्यते पापदायकम्। एवंविधो यत्र धर्मः परमार्थो मतस्तु कः
अशा आणि इतरही पापाला कारणीभूत गोष्टी जगात दिसतात; जिथे असा धर्म आहे, तिथे खरा अर्थ काय आहे, तुझे मत काय?
वदस्व त्वं दानवेंद्र वद भूयो वदामि ते। गुरोस्तु गदितं श्रुत्वा परमार्थान्वितं वचः
दानवेंद्र, सांग, पुन्हा सांग, मी तुला सांगतो; गुरूचे जे वचन ऐकलेस, ते खऱ्या अर्थाने युक्त आहे.
जातकौतूहलास्तत्र विविक्तास्तु भवार्णवात्। दानवा ऊचुः। दीक्षयस्व गुरो सर्वान्प्रपन्नान्भक्तितः स्थितान्
ज्यांना आपल्या जन्माबद्दल कुतूहल वाटू लागलं होतं आणि जे संसाराच्या समुद्रापासून दूर झाले होते, त्या दानवांनी म्हटलं, "गुरुजी, जे सर्वजण भक्तीभावाने इथे आले आहेत आणि उभे आहेत, त्यांना कृपया दीक्षा द्या."
येन वै न पुनर्मोहं व्रजामस्तव शासनात्। सुविरक्ताः स्म संसारे शोकमोहप्रदायिनि
"आपल्या आज्ञेने आम्ही पुन्हा कधीच मोहात पडू नये; हा संसार दुःख आणि गोंधळ देणारा आहे, त्यामुळे आम्ही त्याच्यापासून पूर्णपणे विरक्त झालो आहोत."
उद्धरस्व गुरो सर्वान्केशाकर्षेण कूपतः। कस्य देवस्य शरणं गच्छामो ब्राह्मणोत्तम
"गुरुजी, आम्हा सर्वांना या खोल विहिरीतून केसांनी ओढून वर काढा; श्रेष्ठ ब्राह्मण, आम्ही कोणत्या देवतेच्या आश्रयाला जावं?"
दैवतं च प्रपन्नानां प्रकाशय महामते। स्मरणेनोपवासेन ध्यानधारणया तथा
"महामती, जे शरण आले आहेत त्यांच्यासाठी कोणती देवता आहे ते आम्हाला सांगा; स्मरण, उपवास, ध्यान, धारणा यांद्वारेही."
पूजोपहारे च कृते अपवर्गस्तु लभ्यते। विरक्तास्स्म कुटुंबे तु भूयो नात्र यतामहे
"पूजा आणि दान केल्यानेही मुक्ती मिळते; आम्ही घरदारापासून विरक्त झालो आहोत आणि पुन्हा त्यासाठी प्रयत्न करणार नाही."
एवं चैव गुरुश्छन्नस्तैरुक्तो दनुपुंगवैः। चिंतयामास तत्कार्यं कथमेतत्करोम्यहम्
अशा प्रकारे, गुरुच्या रूपात लपून असताना, त्या दानवांच्या प्रमुखांनी त्याला विचारलं; तेव्हा त्याने मनात विचार केला, 'हे काम मी कसं पूर्ण करू?'
कथमेते मया पापाः कर्तव्या नरकौकसः। विडंबनाच्छ्रुतेर्बाह्यास्त्रैलोक्ये हास्यकारिणः
'हे नरकात राहणारे पापी मी कसे हाताळू? हे वेदमार्गाबाहेरचे असून, तीनही लोकांत त्यांची हसण्याचीच पात्रता आहे.'
इत्युक्त्वा धिषणो राजंश्चिन्तयामास केशवम्। तस्य तच्चिंतितं ज्ञात्वा मायामोहं जनार्दनः
असं म्हणून, तो बुद्धिमान राजा केशवाचा विचार करू लागला; त्याचे हे विचार समजून जनार्दनाने एक मोठा मोह निर्माण केला.
समुत्पाद्य ददौ तस्य प्राह चेदं बृहस्पतिम्। मायामोहोयमखिलांस्तान्दैत्यान्मोहयिष्यति
तो मोह निर्माण करून त्याने बृहस्पतीला दिला आणि म्हणाला, "ही सगळी मायामोहाची जाळं त्या दैत्यांना गुंगीत टाकेल."
भवता सहितः सर्वान्वेदमार्गबहिष्कृतान्। एवमादिश्य भगवानंतर्द्धानं जगाम ह
"तुमच्यासह सर्वजण वेदमार्गाबाहेर जातील." असं सांगून भगवान अदृश्य झाले.
तपस्यभिरतान्सोथ मायामोहो गतोऽसुरान्। तेषां समीपमागत्य बृहस्पतिरुवाच ह
ते असुर तपश्चर्येला लागलेले असताना, त्यांना मायामोहाने वेढलं; त्यांच्याजवळ जाऊन बृहस्पती म्हणाले,
अनुग्रहार्थं युष्माकं भक्त्या प्रीतस्त्विहागतः। योगी दिगम्बरो मुण्डो बर्हिपत्रधरो ह्ययम्
"तुमच्या कृपेसाठी आणि भक्तीने मी येथे आलो आहे; हा योगी नग्न आहे, डोक्यावर केस नाहीत आणि तो मोरपिस घालतो."
इत्युक्ते गुरुणा पश्चान्मायामोहोब्रवीद्वचः। भो भो दैत्याधिपतयः प्रब्रूत तपसि स्थिताः
गुरुजींनी असं सांगितल्यावर, नंतर मायामोहाने बोलायला सुरुवात केली, "हे दैत्यांचे प्रमुख, तुम्ही तपश्चर्येत मग्न आहात, सांगा काय हवं आहे."
एहिकार्थं तु पारक्यं तपसः फलमिच्छथ। दानवा ऊचुः। पारक्यधर्मलाभाय तपश्चर्या हि नो मता
"तुम्हाला तपश्चर्येचं फळ या जगासाठी हवं आहे की परलोकासाठी?" दानव म्हणाले, "आम्ही परलोकधर्म मिळवण्यासाठी तप करतो."
अस्माभिरियमारब्धा किं वा तत्र विवक्षितम्। दिगंबर उवाच। कुरुध्वं मम वाक्यानि यदि मुक्तिमभीप्सथ
"हे आम्ही सुरू केलं आहे; अजून काही सांगायचं आहे का?" त्या नग्न योगीने सांगितलं, "मुक्ती हवी असेल तर माझं बोलणं पाळा."
आर्हतं सर्वमेतच्च मुक्तिद्वारमसंवृतम्। धर्माद्विमुक्तेरर्होयं नैतस्मादपरः परः३५० 1.13.
"हे सगळं अरहंतांसाठी योग्य आहे; मुक्तीचं दार उघडं आहे. धर्मानेच मुक्ती मिळते; याहून श्रेष्ठ दुसरं काही नाही."
अत्रैवावस्थिताः स्वर्गं मुक्तिं चापि गमिष्यथ। एवंप्रकारैर्बहुभिर्मुक्तिदर्शनवर्जितैः
"इथेच राहून, तुम्ही अशा अनेक मार्गांनी, जिथे मुक्तीचं खरं दर्शन नाही, स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवाल."
मायामोहेन ते दैत्याः वेदमार्गबहिष्कृताः। धर्मायैतदधर्माय सदेतदसदित्यपि
मायामोहामुळे त्या दैत्यांना वेदमार्गातून बाहेर टाकलं गेलं; धर्मासाठी हे अधर्म आहे, आणि सत्यासाठी हे असत्य आहे.
विमुक्तये त्विदं नैतद्विमुक्तिं संप्रयच्छति। परमार्थोयमत्यर्थं परमार्थो न चाप्ययम्
मुक्तीसाठी हे नाही; हे मुक्ती देत नाही. हेच खरे सत्य आहे असं म्हटलं जातं, पण खरंतर हेच सर्वोच्च सत्य नाही.
कार्यमेतदकार्यं हि नैतदेतत्स्फुटं त्विदम्। दिग्वाससामयं धर्मो धर्मोयं बहुवाससाम्
हे कर्तव्य आहे असं म्हणतात, पण खरंतर हे कर्तव्य नाही; हे काहीच स्पष्ट नाही. एक वस्त्र घालणाऱ्यांसाठी एक नियम आहे, आणि अनेक वस्त्र घालणाऱ्यांसाठी दुसरा नियम आहे.
इत्यनेकार्थवादांस्तु मायामोहेन ते यतः। उक्तास्ततोऽखिला दैत्याः स्वधर्मांस्त्याजिता नृप
माया आणि मोहामुळे त्यांनी अनेक विरुद्ध मतं मांडली; म्हणून, राजन, सर्व दैत्यांनी आपापला धर्म सोडला.
अर्हध्वं मामकं धर्मं मायामोहेन ते यतः। उक्तास्तमाश्रिता धर्ममार्हतास्तेन तेभवन्
माया आणि मोहामुळे त्यांनी माझा धर्म योग्य आहे असं जाहीर केलं; आणि जो तो धर्म स्वीकारतो, तो त्यानेच योग्य ठरतो.