दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः। वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः
दक्षिणेला, उत्तरेला आणि मध्ये असे वारंवार वायूने त्यांना मनाशी धरून पुन्हा एकदा सांगितलं.
त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा। श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते
सर्वकाळ ब्रह्मदेवाचं दर्शन मिळवण्यासाठी तीन उपाय सांगितले आहेत — श्रद्धा, ज्ञान, तप आणि योग.
सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः। तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्
योगी दोन्ही प्रकारे — सगुण आणि निर्गुण — देवाचं दर्शन करतात. तपस्वी सगुण रूप पाहतात, तर ज्ञानी निर्गुण, श्रेष्ठ रूप पाहतात.
समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति। भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः
ज्ञान निर्माण झाल्यावर ज्याची श्रद्धा कमी आहे, तो पाहू शकत नाही. पण जे योगी परम भक्तीने साधना करतात, त्यांना ब्रह्मदेव लवकरच दिसतो.
द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः। कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्
तो बदलत नाही, तोच प्रधान आणि पुरुषांचा स्वामी आहे. जे नेहमी कर्म, मन आणि वाणीने एकरूप राहतात, ते ब्रह्मदेवाजवळ पोहोचतात.
तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः। ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्
तुम्ही सर्वजण तप करा, तुमचं कल्याण होवो. ब्रह्मदेवाची उपासना करणारे, ब्राह्मी दीक्षा घेतलेले आणि भक्तीने युक्त द्विज यांच्यासाठी हे आहे.
सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया। वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च
तो सर्वकाळ सर्व जाणतो; मला दर्शन द्यायलाच हवं. वायूचं बोलणं ऐकून आणि त्याचा फायदा समजून मी हे करतो.
ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन्। प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः
त्यांच्या मनात ब्रह्मदेवाची इच्छा भरली आणि मग त्यांनी वाणीच्या स्वामीला सांगितलं — 'आम्ही ज्ञानी आहोत, आम्हाला ब्राह्मी दीक्षा दे.'
स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया। वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः
गुरूंनी देवांना लवकरच ब्रह्मदीक्षा द्यायचं ठरवलं आणि वेदांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांना दीक्षा दिली.
विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः। ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्१०० 1.15.
विनयशील वस्त्र घालून, वाकून, ते सर्व शिष्य झाले. ब्रह्मदेवाची कृपा मिळवून त्यांनी पौष्कर नावाचं ज्ञान प्राप्त केलं.
यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः। पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः
श्रेष्ठ ऋत्विज धीषणाने विधिपूर्वक यज्ञ केला. कमळाच्या देठांनी युक्त कमळाचं वेदी तयार करून, कमळदीक्षेच्या विधीने यज्ञ केला.
अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः। तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्
देवतांची इच्छा ओळखून त्या ऋषींनी त्यांना स्वीकारलं. विवेक असलेल्या त्या सर्वांना वेदात सांगितलेल्या ज्ञानाचा उपदेश केला.
दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः। एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्
बृहस्पतीने दीक्षेचं आश्चर्य बाजूला ठेवून, एकच अग्नी तयार केला आणि त्या स्वर्गवासी देवांसाठी विधी केला.
प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत्। त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्
आंगिरस ऋषींनी प्रसन्न होऊन, वेदात सांगितलेली जप्य मंत्रं — त्रिसुपर्ण, त्रिमधु आणि पावन अशी पावमानी — त्यांना दिल्या.
स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः। आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते
तो उदार बुद्धीचा होता, त्याने सर्व जप आणि त्यासंबंधित विधी शिकवले. 'आपो हिष्ठ' हा मंत्र म्हणत केलेले स्नान ब्रह्मस्नान म्हणून ओळखले जाते.
पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम्। सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्
हे स्नान पापांचा नाश करते, वाईटांचा शांत करतो, आरोग्य, समृद्धी आणि बळ वाढवतो; यामुळे यश, कीर्ती मिळते आणि कलियुगातील दोष नाहीसे होतात.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत्। कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी ब्रह्मस्नान करावे, जसे मौन धारण करणारे, संयमी, दीक्षित आणि इंद्रिये जिंकलेले लोक करतात.
सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः। दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः
सर्वजण कमंडलू घेतात, सैल वस्त्रे आणि माळा घालतात, दंड धारण करतात, वल्कल वस्त्र परिधान करतात आणि जटांनी शोभून दिसतात.
स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः। मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः
स्नानाच्या आचारात मग्न, योग्य आसनावर बसलेले, प्रयत्नपूर्वक ध्यान करणारे, मन ब्रह्मात एकाग्र करणारे आणि मर्यादित आहाराची इच्छा बाळगणारे असतात.
अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः। एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः
दृष्टी, बोलणे, स्पर्श आणि इतर ध्यान टाळून मौन पाळतात; असे सर्व व्रतधारी दिवसातून तीन वेळा स्नान करतात.
भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च। कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः
परम भक्ती आणि उत्तम पद्धतीने, योग्य वेळी ध्यान करून त्यांचे मन देवाच्या ज्ञानात लीन झाले.
ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः। अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः
ब्रह्मध्यानाच्या अग्नीने त्यांच्या मनातील सर्व कलुष जळून गेले आणि मन एकाग्र झाले, तेव्हा भगवंत सर्वांच्या दृष्टीस प्रकट झाले.
तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः। ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि
त्यांच्या मनात त्या तेजाने भरून गेले आणि ते गोंधळले; पण त्यावर आधार घेऊन त्यांनी मन स्थिर केले आणि योग्य पद्धतीने इच्छित देवाची पूजा केली.
षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः। शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः
षडंग वेदाच्या सहाय्याने, आनंदित मनाने आणि एकाग्रतेने, त्यांनी हात जोडून डोके जमिनीला टेकवले.
तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम्। देवा ऊचुः। ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च
त्यांनी सृष्टीच्या कर्त्याचे, स्थिती करणाऱ्या ईश्वराचे स्तवन केले. देव म्हणाले: ब्रह्मदेह असलेल्या, ब्रह्मनिष्ठ आणि अजिंक्य ब्रह्माला नमस्कार.
नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने। लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः
आम्ही पूर्ण शिस्तीने यज्ञविद्या देणाऱ्या तुला वंदन करतो; विश्वावर दया करणाऱ्या, सृष्टीस्वरूप असलेल्या देवा, तुला नमस्कार.
भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च। बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे
भक्तांवर दया करणाऱ्या, वेदजप व स्तुतीने गौरवलेल्या, असंख्य रूपे आणि खरे स्वरूप असलेल्या, शंभर रूपे धारण करणाऱ्या तुला वंदन.
सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः। पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः
सावित्रीचे स्वामी, गायत्रीचे स्वामी, कमळावर विराजमान, पद्मा आणि कमळासारखा चेहरा असलेल्या तुला नमस्कार.
वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च। जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे
वर देणाऱ्या, वरास पात्र असलेल्या, कूर्म आणि मृग रूपातील, जटा-मुकुटधारी, स्रुवा आणि स्रुच धारण करणाऱ्या तुला वंदन.
मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः। विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः
मृगचिन्ह असलेल्या, मृगस्वभाव असलेल्या, धर्मदृष्टी असलेल्या, विश्व नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या, विश्व आणि विश्वेश्वर तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.