अतः कारणतो राम कर्तव्यैषा भवादृशैः । पातकानां क्षयकरी महादुःखविनाशिनी
म्हणूनच, राम, तुझ्यासारख्या लोकांनी हे व्रत अवश्य करावे. हे पापांचा नाश करणारे आणि मोठ्या दुःखाचा अंत करणारे आहे.
शृणुष्वैकमना राम कथां पापहरां पराम् । यस्याः श्रवणमात्रेण महापापं प्रणश्यति
राम, एकाग्र मनाने ही पापांचा नाश करणारी श्रेष्ठ कथा ऐक. फक्त तिचे श्रवण केल्यानेही मोठे पाप नाहीसे होते.
सरस्वत्यास्तटे रम्ये पुरी भद्रावती शुभा । द्युतिमान्नाम नृपतिस्तत्र राज्यं करोति वै
सरस्वतीच्या सुंदर काठीवर भद्रावती नावाचे शुभ नगर होते. तिथे तेजस्वी राजा राज्य करत होता.
चंद्रवंशोद्भवो नाम धृतिमान्सत्यसंगरः । तत्र वैश्यो निवसति धनधान्यसमृद्धिमान्
चंद्रवंशात जन्मलेला, धीर आणि सत्यप्रतिज्ञ असा एक वैश्य तिथे राहत होता. तो धनधान्याने समृद्ध होता.
धनपाल इति ख्यातः पुण्यकर्मप्रवर्त्तकः । प्रपा कूप मठाराम तडाग गृहकारकः
त्याचे नाव धनपाल असे होते. तो सत्कर्म करणारा, पाणपोया, विहिरी, मठ, बागा, तलाव आणि घरे बांधणारा होता.
विष्णुभक्तिरतः शांतस्तस्यासन्पंचपुत्रकाः । सुमना द्युतिमांश्चैव मेधावी सुकृतस्तथा
तो विष्णूभक्त आणि शांत स्वभावाचा होता. त्याला पाच मुले होती — सुमन, द्युतिमान, मेधावी, सुकृत आणि —
पंचमो धृष्टबुद्धिश्च महापापरतः सदा । परस्त्रीसंगनिरतो विटगोष्ठी विशारदः
पाचवा मुलगा धृष्टबुद्धी, नेहमी मोठ्या पापांत गुंतलेला, परस्त्रीच्या संगात रमणारा, जुगाराच्या मैफिलींमध्ये पटाईत असा होता.
द्यूतादि व्यसनासक्तः परस्त्री रतिलालसः । न च देवार्चने बुद्धिर्नपितॄन्न द्विजान्प्रति
तो जुगारासारख्या व्यसनांना आसक्त, परस्त्रीच्या संगासाठी लालायित, देवपूजा, पितरांची सेवा किंवा ब्राह्मणांचा सन्मान याकडे त्याचे लक्ष नव्हते.
अन्यायवर्ती दुष्टात्मा पितुर्द्रव्यक्षयंकरः । अभक्ष्यभक्षकः पापी सुरापाने रतः सदा
अन्यायाने वागणारा, वाईट मनाचा, वडिलांचे धन उधळणारा, निषिद्ध पदार्थ खाणारा आणि नेहमी मद्यपानात रमणारा होता.
वेश्याकंठे क्षिप्तबाहुर्भ्रमन्दुष्टश्चतुष्पथे । पित्रा निष्कासितो गेहात्परित्यक्तश्च बांधवैः
तो वेश्यांच्या गळ्यात हात टाकून, चौकाचौकांत भटकत असे. वडिलांनी त्याला घरातून हाकलून दिले आणि नातेवाईकांनी त्याला सोडून दिले.
स्वदेहभूषणान्येव क्षयं नीतानि तेन वै । गणिकाभिः परित्यक्तो निंदितश्च धनक्षयात्
त्याने स्वतःचे दागिनेही संपवले. मग वेश्यांनी त्याला टाकून दिले आणि धन गेल्यामुळे तो सर्वांच्या नजरेत खाली पडला.
ततश्चिंतापरो जातो वस्त्रहीनः क्षुधार्दितः । किं करोमि क्वगच्छामि केनोपायेन जीव्यते
मग तो चिंता करत बसला, कपडे नव्हते, उपासमारीने त्रस्त होता. 'आता काय करू? कुठे जाऊ? कशाने उपजीविका करावी?' असे त्याला वाटू लागले.
तस्करत्वं समारब्धं तत्रैव नगरे पितुः । गृहीतो राजपुरुषैर्मुक्तश्च पितृगौरवात्
त्याच वडिलांच्या नगरात त्याने चोरी सुरू केली; राजाचे लोक त्याला पकडायचे आणि वडिलांचा मान ठेवून सोडून द्यायचे.
पुनर्बद्धः पुनस्त्यक्तः पुनर्बद्धः ससंभ्रमैः । धृष्टबुद्धिर्दुराचारो निबध्य निगडै र्दृढैः
तो पुन्हा पकडला गेला, पुन्हा सोडला गेला, आणि पुन्हा घाबरून पकडण्यात आला; धाडसी आणि वाईट वागणारा असल्याने त्याला शेवटी मजबूत बेड्यांनी बांधण्यात आले.
कशाघातैस्ताडितश्च पीडितश्च पुनः पुनः । न स्थातव्यं हि मंदात्मंस्त्वया मद्देशगोचरे
त्याला पुन्हा पुन्हा चाबकाने मारले गेले आणि त्रास दिला गेला; 'अरे मूर्ख, माझ्या प्रदेशात तुला राहता येणार नाही,' असे त्याला सांगितले.
एवमुक्त्वा ततो राज्ञा मोचितो दृढबंधनात् । निर्जगाम भयात्तस्य गतोऽसौ गहनं वनम्
राजाने असे सांगून त्याला घट्ट बेड्यांतून सोडून दिले; त्याच्या भीतीने तो तिथून निघून घनदाट जंगलात गेला.
क्षुत्तृषापीडितश्चायमितश्चेतश्च धावति । सिंहवन्निजघानासौ मृग शूकर चित्रलान्
भूक आणि तहान याने त्रस्त होऊन, मन अस्वस्थ होऊन तो इकडे तिकडे धावत होता; सिंहासारखा त्याने हरिण, डुक्कर आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांना मारले.
आमिषाहार निरतो वने तिष्ठति सर्वदा । करे शरासनं कृत्वा निषंगं पृष्ठ संगतम्
मांस खाण्यात मग्न राहून तो नेहमी जंगलातच राहत असे; हातात धनुष्य आणि पाठीवर बाणांची तुपकी घेऊन फिरत असे.
अरण्यचारिणो हंति पक्षिणश्च पदाचरन् । चकोरांश्च मयूरांश्च कंक तित्तिर मूषिकान्
जंगलात हिंडताना तो पक्ष्यांनाही मारत असे—चकोर, मोर, कांग, तित्तिर आणि उंदीर यांनाही मारत असे.
एतानन्यान्हिनस्त्यंधो धृष्टबुद्धिस्तु निर्घृणः । पूर्वजन्मकृतैः पापैर्निमग्नः पापकर्दमे
हा क्रूर, धाडसी आणि पापाने अंध झालेला माणूस असे अनेक प्राणी मारत असे; पूर्वजन्मीच्या पापांमुळे तो पापाच्या दलदलीत बुडाला होता.
दुःखशोकसमाविष्टः पीड्यमानो दिवानिशम् । कौंडिन्यस्याश्रमपदं प्राप्तः पुण्यागमात्क्वचित्
दुःख आणि शोक यांनी व्यापलेला, रात्रंदिवस त्रास सहन करणारा तो, पुण्याच्या जोरावर कधी तरी कौंडिन्याच्या आश्रमात पोहोचला.
माधवे मासि जाह्नव्याः कृतस्नानं तपोधनम् । आससाद धृष्टबुद्धिः शोकभारेण पीडितः
माधव महिन्यात, गंगेत स्नान केलेल्या त्या तपस्व्याजवळ तो, स्वतः दुःखाने ग्रासलेला, गेला.
तद्वस्त्रबिंदुस्पर्शेन गतपापो हताशुभः । कौंडिन्यस्याग्रतः स्थित्वा प्रत्युवाच कृतांजलि
त्या ऋषीच्या वस्त्राचा एक थेंब लागल्यावर त्याची पापे आणि दुर्दैव नाहीशी झाली; कौंडिन्याच्या समोर उभा राहून, हात जोडून तो बोलू लागला.
धृष्टबुद्धिरुवाच- भो भो ब्रह्मन्द्विजश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । येन पुण्यप्रभावेन मुक्तिर्भवति तद्वद
धृष्टबुद्धी म्हणाला—'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, माझ्यावर दया करा; कोणत्या पुण्याच्या प्रभावाने मुक्ती मिळते ते मला सांगा.'
कौंडिन्य उवाच- शृणुष्वैकमनाभूत्वा येन पापक्षयस्तव । वैशाखस्य सिते पक्षे मोहिनी नाम विश्रुता
कौंडिन्य म्हणाले—'एकाग्र मनाने ऐक, ज्यामुळे तुझे पाप नष्ट होईल; वैशाख महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात मोहिनी नावाची प्रसिद्ध एकादशी आहे.'
एकादशीव्रतं तस्याः कुरु मद्वाक्यनोदितः । मेरुतुल्यानि पापानि क्षयं गच्छंति देहिनाम्
'माझ्या सांगण्यानुसार त्या दिवशी एकादशीचे व्रत कर; मेरू पर्वताएवढी पापेही या व्रताने नष्ट होतात.'
बहुजन्मार्जितान्येषा मोहिनी समुपोषिता । इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा धृष्टबुद्धिः प्रसन्नधीः
'मोहिनी एकादशी नीट पाळली तर अनेक जन्मांची साठलेली पापेही नाहीशी होतात.' असे ऋषीचे शब्द ऐकून धृष्टबुद्धीचे मन प्रसन्न झाले.
व्रतं चकार विधिवत्कौंडिन्यस्योपदेशतः । कृते व्रते नृपश्रेष्ठ गतपापो बभूव सः
त्याने कौंडिन्याच्या सांगण्याप्रमाणे विधीपूर्वक व्रत केले; व्रत पूर्ण झाल्यावर, राजन, त्याचे सर्व पाप नष्ट झाले.
दिव्यदेहस्ततो भूत्वा गरुडोपरिसंस्थितः । जगाम वैष्णवं लोकं सर्वोपद्रव वर्जितम्
मग त्याला दिव्य देह मिळाला, तो गरुडावर बसला आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात गेला.
इतीदृशं रामचंद्र उत्तमं मोहिनी व्रतम् । नातः परतरं किंचित्त्रैलोक्ये सचराचरे
रामचंद्रा, असे हे उत्तम मोहिनी व्रत आहे; या त्रैलोक्यात, चराचर सृष्टीत याहून श्रेष्ठ काहीच नाही.