ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏହିପରି ଜାଣି ନିଅ, ଯେଉଁଠି ମାନବ ଗଙ୍ଗାରେ ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ କେବଳ ଏହି ସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ରାଜନ୍। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗୀରଥୀ ଯୁଗୁଯୁଗ ଧରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଭଳି ଗଙ୍ଗାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏହି ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ କରିବା ଉଚିତ୍, ବିଶେଷକରି ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏହି ପୂଜା ନିୟମିତ ଭାବରେ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ବୈଷ୍ଣବମାନେ କରିଥିଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ ବୋଲି ଦିବ୍ୟ ଦମନକ ଫୁଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପୂଜାର ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏହି ଦମନକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ମହାଉତ୍ସବ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ନିଜେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ରତି ସହିତ ଏହି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍— "ହେ କାମଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ହେ ପ୍ରଭୁ।" ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଦମନକ ଆଣିଛି, ଦୟା କର, ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର। ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ଧ୍ୱନିସହ ଦେବତାଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍। ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ ପୂର୍ବ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି, ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ପୂଜା କରିବେ। ପ୍ରଥମେ, ଏଠାରେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ରତି ସହିତ ବସାଇବେ। ଏଠାରେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦମନକ ଗଛ ଢାକି ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଦିକ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ପୂଜା କରିବେ। "କ୍ଲୀଁ, କାମଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହ୍ରୀଁ, ରତିକୁ ନମସ୍କାର" ମାନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କାମଦେବଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବେ। ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆରତି ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି: ପୂର୍ବରେ 'ମଦନ'କୁ, ଆଗ୍ନେୟରେ 'ମନ୍ମଥ'କୁ, ଦକ୍ଷିଣରେ 'କାନ୍ଦର୍ପ'କୁ, ନୈୃତ୍ୟରେ 'ଅନଙ୍ଗ'କୁ, ପଶ୍ଚିମରେ 'ଭସ୍ମଶରୀର'କୁ, ବାୟବ୍ୟରେ 'ସ୍ମର'କୁ, ଉତ୍ତରରେ 'ଇଶ୍ୱର'କୁ, ଈଶାନରେ 'ପୁଷ୍ପବାଣ'କୁ ପୂଜା କରିବେ। କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଖଣ୍ଡ ଅକ୍ଷତ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପାନସମେତ ଦମନକ ଗଛକୁ ପୂଜା କରି, "ଆମେ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ କାମଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ; ଅନଙ୍ଗ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ" ବୋଲି କାମ-ଗାୟତ୍ରୀ ମାନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, "ପୁଷ୍ପବାଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସଂସାରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ମନ୍ମଥଙ୍କୁ, ଯିଏ ସଂସାରର ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ଯିଏ ରତିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି" ବୋଲି ପ୍ରଣାମ କରିବେ। "ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ, ରତିଙ୍କ ପତି, ବିଶ୍ୱର ଭୂଷଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱନାଥ, ସମସ୍ତ ମୂଳ ତ୍ୱମେ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରାଯିବ।" ଏହାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବେ। "ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଆଭିଷ୍ଟ ଦାତା, ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ହୃଦୟକୁ ଆଭିଷ୍ଟ ଭରିଦିଅ, କାମେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ।" ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କୁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ପୂଜିବେ। ଏହାପରେ, ଦମନକ ଗଛର ଏକ ମୁଠି ନେଇ, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ଏହାପରେ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ମହାଉତ୍ସବ କରିବେ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ହେବ। ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଜଳର ଘଡ଼ା ରଖି, ସେ ଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା କରିବେ। ଏହାପରେ, ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ଧନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବେ। ତାପରେ ବୈଷ୍ଣବ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ସହ ଭୋଜନ କରିବେ। ମହାଦେବ କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଦମନକ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଚୋର, ମଦପାନୀ, ମାଂସାଶୀ ମଧ୍ୟ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ଦେଖିଲେ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଦମନକ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ। ଯେଉଁ ପରିବାରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ସେହି ପରିବାର ଧନ୍ୟ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଧନ୍ୟ। ଓ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ସେଠି ଦମନକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଦେବା ଫଳ ମିଳେ। ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଦେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ଅର୍ହ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମରୁକା ଓ ଦମନକ ଫୁଲ ତୁରନ୍ତ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏହି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହିପରି ପୂଜା କଲେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ, କନ୍ୟା ଦାନ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଦାନ ଫଳ ମିଳେ। ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଦମନକ ଗଛର ଏକ ଶାଖା ଦେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ହେ ପାର୍ବତୀ। ସେମାନେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ହୋଇ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିଭଳି ଦମନକ ମହାଉତ୍ସବ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ, ସୂତ କହିଲେ: ଏହିବେଳେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା କଥା ହେବ।