ପୁରାତନ କାଳରେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହେବାବେଳେ ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ଦାନର ଫଳ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କହାଯାଏ। କାଶୀରେ ଏହି ଫଳ ଦଶଗୁଣ, ବେଣୀରେ ଶତଗୁଣ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ଏହି ଫଳ ହଜାରଗୁଣ ମିଳେ। ଶୂକର ମନ୍ଦିରରେ ଏହି ଫଳ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ଦାନ କଲେ ଲକ୍ଷଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଶୂକର କ୍ଷେତ୍ରରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ଏହି ନିୟମ ବେଣୀ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବାର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷାଳନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମୁଚିଯାଏ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଳର୍କ ନାମକ ରାଜା ଶୂକର କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଶୁଣି ସାତ ଦ୍ୱୀପର ଭୂମି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ ମାର୍ଗଶିର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: “ଓ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ, ତାହାର ବିଧି ଏବଂ ମାସ-ଉପବାସର ଫଳ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ: “ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷମାନେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା, ସେପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ବ୍ରତ କେତେ ଥର କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହା କେମିତି ଶୁଭ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ, ସେଥିରେ ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ମୁଁ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ, ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗରୁଡ଼, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣିକ୍, ସେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମାସ-ଉପବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିଲେ ମିଳିଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜପ, ହୋମ, ଦାନ, ତପ, ସ୍ୱଧା କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ସଫଳ ହୁଏ। ବିଧିମାନ୍ୟ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରି, ଏହି ମାସ-ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ, ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତିଥି ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାପରେ ମାସ-ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୁରୁ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ପାରାକ ବ୍ରତ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ତପସ୍ୟା କରି, ଏହି ମାସ-ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତ ତିରିଶ ଦିନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଭରି ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ମାସ-ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋକ୍ଷ ଫଳର ଅର୍ହତା ହୁଅନ୍ତି। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦିନେ ତିନିଥର ପୂଜା କରିବା, କୁମୁଦ, ମାଲତୀ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଫୁଲ, ଉଶୀର, କପୂର ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ପୂଜା କରିବା, ଭୋଗ, ପାନୀୟ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ଯେହେଉଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୂଃଖ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦିନ ଓ ରାତି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଓ ସ୍ତୁତି କରିବା, ଭକ୍ତି ସହିତ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରି, ମିଥ୍ୟା କଥା ଦେଉନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା, ଶାନ୍ତ ଚରିତ୍ର, ଅହିଂସା ଅନୁସରଣ କରି, ବାହ୍ୟ ଭାବେ ବସି କିମ୍ବା ଶୁଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟର ସ୍ମୃତି, ଦୃଷ୍ଟି, ଘ୍ରାଣ, ଚଖିବା କିମ୍ବା ଏହା ବିବରଣ କରିବାରୁ ବିରତ ରହିବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରତ କାଳରେ ଦେହ ମାଲିଶ, ମୁଣ୍ଡ ମାଲିଶ, ନଗଦିନି ପାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ନିଷେଧିତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ତାହାକୁ ଅସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବାଳୟରେ ରହି, ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ୍। ନିୟମିତ ଭାବେ ଏହି ମାସ-ଉପବାସ କରି, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ସତୀ ବିଧବା, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ବ୍ରତ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ଯେପରି ହେଉ, ତିରିଶ ଦିନ ପାଳନ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହି ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ଭକ୍ତି ସହିତ ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ଅଳଙ୍କୃତ କରି, ଧୂପ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କରି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରି, ପ୍ରଥମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ସେମାନେ ପ୍ରତି ଦାନ କରି, ଶିର ନମାଇ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଭାବେ ମାସ-ଉପବାସ ପରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ମାସ-ଉପବାସ ସମାପ୍ତିରେ ତେର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ ପରେ, ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ହରିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପୂଜି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ସେମାନେ ପୂଜା କରି, ତେର ଜଣଙ୍କୁ ପାନ, ଜୁଡ଼ି ବସ୍ତ୍ର, ଭୋଜନ ଓ ଚଦର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗପଟ୍ଟା, ଉପବୀତ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୂଜା କରି ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପରି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ବିଛାନା, ଚଦର, ତକିଆ ଓ ଶୋଭା ଯୋଗ୍ୟ ଶୟନଦାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍।