ପ୍ରଭୁ କେଶବ ନିଜେ କହିଲେ—“ଏହି କଳିଯୁଗରେ ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଫଳଦାୟକ। ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ କେଶବ ନିଜେ ବିରାଜିତା। ଏଠାରେ ଦେବତା, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ଏବଂ ଚଉଦ ଲୋକରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିଲେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ; କଳିଯୁଗରେ କେଶବଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ସେହି ମହାଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ପିତୃଗଣ ଏଠାରେ ଏକ ନିବେଦନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ଗୋମୟ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଖାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଲେ ଦାନ କିମ୍ବା ଉପବାସର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିନାହିଁ; ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ପିଇଲେ ଚାନ୍ଦ୍ର ଉପବାସ ଭଲ ଭାବେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ପୋକ୍କରୀରେ ଜଳ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର୍ମର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ମାନକ ଅଛି। ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜାର ଫଳର କିଛି ମାପ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମର ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିଳାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାନ୍ତି; ଘରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଦିନେ ଦିନେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ଫଳ ଲଭନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଫଳ ପାନ୍ତି। ଗୁହା, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଅନେକ ଶିଳା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଫଳବତ୍ତା। ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ଜଳ, ମୂଳ କିମ୍ବା କୁଶ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ ଏହି ତିଳ ଦାନର ସମାନ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ଯାହା ନିବେଦନ କରାଯାଏ, ତାହା ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଯଦି କୌଣସି ନିୟମ, କର୍ମ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଶିଳାକୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶିତ ଫଳ ଲଭନ୍ତି; ଆଗରୁ କେଶବରେ ଯାହା ଦେଖିଛି, ତାହା ଦୁଃଖ ନାଶକ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମୋ ପ୍ରେମରୁ: ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି ବାସ କରନ୍ତି? କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଆଧାର ଓ ନିବାସ? ‘ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି? ସମସ୍ତ କଥା କହିଦିଅ।’ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—‘ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଶାଳଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିଳାରେ ବାସ କରେ। ଏଠି ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଉପରେ ମୋର ନାମ ଶୁଣ; ଦ୍ୱାରରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ, ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ ଧଳା ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଭାସୁଦେବ ଭାବିବା। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁଖୀ, ନୀଳ ଆଭା ଦେଖାଯାଏ; ବହୁ ଗୁହା ଓ ଲମ୍ବା ଆକୃତି ଥିଲେ, ଏହା ତାଙ୍କର ରୂପ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଗୋଲାକାର ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର; ଦ୍ୱାରରେ ତିନି ଧାର ଚିହ୍ନ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଅଛି। ନାରାୟଣ ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗର, ନାଭିରେ ଚକ୍ର, ଉତ୍ତଳ ଧାର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୁହା ଅଛି। ଉପର ଦିଗକୁ ମୁଖ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ ହରି ଭାବିବା; ଏହା ଇଚ୍ଛା, ମୋକ୍ଷ ଓ ଧନ ଦେଇଥାଏ। ପରମେଷ୍ଠୀ ଧଳା ରୂପର, ପଦ୍ମ ଓ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିଲେ, ଗୋଲାକାର ଓ ପଛରେ ବହୁ ଗୁହା ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁ କଳା ରଙ୍ଗର, ତଳରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଅଛି; ଦ୍ୱାର ଉପରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଧାର ଦେଖାଯାଏ। କପିଳ ଓ ନରସିଂହ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଏହାକୁ ଉପବାସ୍ତ୍ରୀ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ନାହିଁ ହେଲେ ବାଧା ହୁଏ। ବରାହ ଲିଙ୍ଗ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆକୃତି, ଅସମାନ ରୂପ, ମୋଟା, ନୀଳା ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ଭାବରେ, ତିନି ଧାର ଚିହ୍ନ ଓ ନାଭିରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ଶିଳା ଲମ୍ବା, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ତିନି ବିନ୍ଦୁ ରହିଛି, ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। କୂର୍ମ ପଛ ଉତ୍ତଳ, ଗୋଲାକାର ଓ ବୃତ୍ତ ଚିହ୍ନ ଭର୍ତ୍ତି; ହରିତ ରଙ୍ଗର, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ହୟଗ୍ରୀବ ଘୋଡା ଆକୃତି, ପଞ୍ଚ ଧାର ଚିହ୍ନ, ବହୁ ବିନ୍ଦୁ ଦେଖାଯାଏ, ପଛରେ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ଅଛି। ବୈକୁଣ୍ଠ ଅଖଣ୍ଡ ଅଙ୍ଗ, ଏକ ଚକ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜ ଅଛି; ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜା ଫଳ ଆକୃତି ଧାର ଅଛି। ଶ୍ରୀଧର ବନ ଫୁଲର ମାଳା ଚିହ୍ନିତ, କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଆକୃତି, ପଞ୍ଚ ଧାର ଅଛି। ବାମନ ଗୋଲାକାର ଓ ଛୋଟ, ଆତସୀ ଫୁଲ ଭାବରେ, ଏକ ବିନ୍ଦୁ ସୁନ୍ଦର କରିଛି। ସୁଦର୍ଶନ ଦେବତା ଶ୍ୟାମ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ; ବାମରେ ଗଦା ଓ ଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଧାର ଅଛି। ଦାମୋଦର ମୋଟା, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ, ଦୁର୍ବା ରଙ୍ଗର, ଦ୍ୱାର ଆକୃତି ଚିହ୍ନ ଓ ହଳଦୀ ଧାର ଅଛି। ଅନନ୍ତ ବହୁ ରଙ୍ଗର, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଜା ଚିହ୍ନ, ବହୁ ଆକୃତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯାହାର ମୁଖ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଶିଳାର ଶିଖରରେ ଦେଖାଯାଏଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଯୋଗୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପକୁ ମାଟିଦେଉଥାଏ। ପଦ୍ମନାଭ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ମୁଖରେ ପଦ୍ମ ଲଗା; ଦିନେ ଦିନେ ପୂଜା କରିଲେ ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ହୋଇଯାଏ। ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ, ସୁନା ଶରୀର, କିରଣର ଦୀପ୍ତି, ଅନେକ ସୁନା ଧାର ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଭଳି ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା, ନିବେଦନ ଓ ଦାନର ଫଳ ଅପାର; ଏହି ଶିଳା ଉପାସନାରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ବିରାଜିତା, ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କ ଜୀବନ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳବତ୍ତା ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।