ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ନାରଦ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି—ଯେଉଁ ଲୋକେ ଉପବାସ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ନିୟମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକାବଳୀ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏହି ଫଳ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏହି ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୀରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପବିତ୍ର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଠ କ୍ରମାବଳୀକୁ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବଳ—ଏହି ଚାରିଟି ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ମୋତେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହିପରି ନାରଦ କହିଛନ୍ତି। ତାପରେ, ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କହିଲେ: “ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ତିନି ସ୍ପୃଶା (ତ୍ରିସ୍ପୃଶା) ନାମକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କୁହ, ଯାହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାନବ ଏହି ସଂସାରୀ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।” ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ: “ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମକ ଏହି ମହାବ୍ରତ ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖକୁ ନାଶ କରେ, ଏହି ବ୍ରତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। କଳିଯୁଗରେ, ଯେଉଁ ଲୋକେ ପ୍ରତିଦିନ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅଗମିକ କ୍ରିୟା, ପୁରାଣ, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରତ ସମୂହ—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ନ ମିଳେ, ଯଦି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପାଳନ ହୁଏନି। ଭଗବାନ୍ ଦେବେଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି, ବୈଷ୍ଣବୀ ତିଥି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କଳିଯୁଗରେ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ଲଭ, କାରଣ ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ରତା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗବସ୍ତୁ ରୁ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ନାହିଁ, ଏବଂ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କ୍ଷୀରସାଗରରେ କହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ୍ କୂର୍ମ ଅବତାରରେ ଶରଣାଗତମାନେ ପାଇଁ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ହେଲେ, ସୋମ କିମ୍ବା ସୋମପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଏହି ବ୍ରତ କୋଟି କୋଟି ପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ହତ୍ୟାରେ ଲିନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରୁ ବ୍ରହ୍ମାକପାଳ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ। କଳିଯୁଗର ଅସଂଖ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଦେବୀ ତିନିପଥରେ ମାଧବଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଚଳିଯାନ୍ତି। ବାହୁବୀର୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଏଠି ଆଠଟି ହତ୍ୟା, ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ଶତାୟୁଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଶକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନାମୁଚି ହତ୍ୟା ପାପ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଭଳି ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହେବା କଥା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୋକ୍ଷ ନ ମିଳେ, ଯଦି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏନି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗ, ଗୋମତୀ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ଚିରମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଜେଉଁ ଲୋକେ ଘରେ ରହି ଭୋଗବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭୋଗବସ୍ତୁ ରୁ ଦୂର ହୋଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ, ତେଣୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ କର, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ନାରଦ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦେବେଶ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବିଶେଷ ବ୍ରତ କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱିଜମାନେ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି?” ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ: “ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ମଧୁସୂଦନ ତୁମ ପ୍ରତି କୃପାବଶତଃ ପୂର୍ବ ତୀରରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଜାହ୍ନବୀଙ୍କୁ ଏହି ପବିତ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସ୍ନାନ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ। ତେବେ ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ: “କଳିଯୁଗରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଭଳି ଦୁଷ୍କର୍ମ ମୋ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲାଗି ଲାଗି ରହିଛି, ହେ ହୃଷୀକେଶ। ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କ ଶତଶଃ ଦୋଷ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି; ହେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ଏହି ପାପ କିପରି ଦୂର ହେବ?” ତେବେ ପୂର୍ବମାଧବ କହିଲେ: “ମୁଁ କହିବି, ସନ୍ଦେହ କରିନାହ, ମୋ ଝିଅ, କାନ୍ଦିନାହ। ମୋ ନିବାସ ଶ୍ୟାମୋବଟରେ, ପୂର୍ବଦିଗର ଦେବୀ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ଏଠାରେ ବହୁଛନ୍ତି, ଦେବୀ ରାଣୀ ମୋ ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କର, ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବ। ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବଦିଗର ବ୍ରହ୍ମାକନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ଅଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦେବମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଏଠି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସହିତ ବସୁଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ପବିତ୍ର ଓ କୋଟି କୋଟି ଘୋର ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଢ଼ିକର, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା ଦାନ କରିଛି। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ହଜାରେ ଲକ୍ଷେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସଦା ବସିଥାଏ।