ଏକବାର ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଦୟାମୟୀ ଏକାଦଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ। ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରିବେ, ଏହି କଥା କେବେ ବି ଭିନ୍ନ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ତରେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରି ଯୁଗ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ତୁମେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଛ, ଏହି ଶକ୍ତି ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ତୃତୀୟ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ବିଶେଷ କରି ଏକାଦଶୀ—ଏହି ତିଥି ହରିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଚାରା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏଥିରେ ମୁଁ କେବେ ବି ସନ୍ଦେହ କରେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ତିନି ଦାନ ଓ ଇଚ୍ଛା ଦେଇ, ଏକାଦଶୀ ମହାବ୍ରତ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳି ହେଲେ। ତୁମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କର, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କର; ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରି, ଅଭିଷ୍ଟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।" "ହେ ପାର୍ଥ, ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ସମାନ; ଏଠାରେ ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ତୁଳନା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ଯେ କିଛି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିଲେ ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।" "ଏକ ତିଥି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଆସେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏକାଦଶୀ କ୍ଷୀଣ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଶେଷ ହୁଏ। ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏହା ତିନି ତିଥିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ସେହି ଦିନ ହରିଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ଉପବାସ କରିଲେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ପୁଣ୍ୟ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ। ଅଷ୍ଟମୀ, ଏକାଦଶୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ—ଯଦି ପୂର୍ବ ତିଥି ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିଥି ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଓ ରାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏକ ଅଂଶ ପ୍ରଭାତରେ ଥାଏ।" "ଏହି ତିଥି ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଯୋଗ ଥିଲେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦୁଇ ପକ୍ଷର ନିୟମ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କରିଥିବା ଲୋକେ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜା ବିଷ୍ଣୁ ବସ କରନ୍ତି।" "ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ଏକାଦଶୀର ମହିମା କୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ଯେ କିଛି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ଭଳି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମ ସମ, ଗୀତା ତତ୍ତ୍ୱ ସମ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ସମ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ।" ଏହି ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମହାନ କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଆଦିଦେବ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଦୟା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ କ'ଣ? ତାହାର ନାମ କ'ଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା କ'ଣ? ଦୟାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦିଅ।" ତାହାପରେ ଦଳଭ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପାପ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ଭଳି ମହାପାପରେ ବି ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କେହି ପରଙ୍କ ଧନ ଚୋରା କରନ୍ତି, କେହି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ କିପରି ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ? ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।" "କେଉଁ ସହଜ ଉପାୟ, କିମ୍ବା କେଉଁ ଛୋଟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ ହୁଏ? ଏହି ବିଷୟ ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ! ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ କେହି କାହାକୁ କହିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ କହିବି। ମାଘ ମାସ ଆସିଲେ, ଏକ ଶୁଚି, ସ୍ନାନ କରିଥିବା, ନିୟମିତ ଓ ନିର୍ମୋହ ଲୋକ—ଯିଏ କାମ, କ୍ରୋଧ, ମଦ, ମାତ୍ସର୍ୟ, ଲୋଭ ଓ ନିନ୍ଦାରୁ ଦୂର, ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପାଦ ପରିଷ୍କାର କରି—ଗୋମୟ, ତିଳ ଓ ଚିରା ମିଶାଇ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୋଲା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।" "ଏଠାରେ ୧୦୮ ଗୋଲା ନେଇ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ମାଘ ମାସରେ ଯଦି ଆଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଥାଏ, ତେବେ ଶୁଭ ସମୟରେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।" "ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ନାନ, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ କୃଷ୍ଣ ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ, ଯଦି କିଛି ତ୍ରୁଟି ହୁଏ ତାହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ପାଇଁ। ରାତି ଜାଗରଣ କରି, ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନେ ପୁଣି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା।" "ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କପୂର ଓ କ୍ଷୀରସାର ଦ୍ୱାରା ତଥା କୃଷ୍ଣ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା। ଲାଉ, ନଡ଼ିଆ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡାରେ ତିଳ ଭରି ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା; ଯଦି ଏହି ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ତେବେ ଚୁନାପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବା।" "ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା: 'କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ, ଦୟାମୟ, ନାଥହୀନଙ୍କ ନାଥ, ଦୟାକରି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ହେ ପଦ୍ମନାଭ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ମୋ ଅର୍ଘ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଗ୍ରହଣ କର।'" "ଏହିପରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର, ଛତା, ଚପ୍ପଲ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ, 'ମୋପରେ କୃଷ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ' ବୋଲି ଦେବା। ଏହିପରି କଳା ଗାଈ ଓ ତିଳ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।" "ସ୍ନାନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ହୋମ, ତର୍ପଣ—ଏହି ସବୁ କାମରେ କଳା ତିଳ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏତେ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେତେ ତିଳ ଦାନ କରିଥିବେ।" "ଯେଉଁଠାରେ ଦାନ, ଭୋଜନ, ସ୍ନାନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ହୋମ, ତର୍ପଣ—ଏହି ସେଇ ଛଅ ଉପାୟରେ ତିଳ ପାପ ନାଶ କରେ।" ଏଥିରେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହି ଷଟ୍ତିଳା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ କ'ଣ? ଏହାର କଥା କହ, ଯଦି ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।