ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ।
ନ ଜ୍ଞାତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ପାପିଷ୍ଠେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପ୍ରଥମେଽହନି ଚାଂଡାଲୀ ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ
ସେ ଅଜାଣା ଭାବେ, ଏହି ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ହେଲେ ।
ତୃତୀଯେ ରଜକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଥେଽହନି ଶୁଧ୍ଯତି । ତେନ ପାପେନ ସା ଜାତା ଶୁନୀ ସ୍ଵଗୃହଚାରିଣୀ । ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତ୍ଵଯଂ ଜାତଃ କର୍ମଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ତୃତୀୟ ଦିନରେ ସେ ଧୋବିଣୀ ଭାବରେ ଜଣାଗଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ । ଏହି ପାପର ଫଳରେ, ସେ ନିଜ ଘରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ଏହିଜଣ ଏକ ବଳଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ସୁବ୍ରତ ।
ଉଗ୍ରଜନ୍ମୋଵାଚ- ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତଥା ଯଜ୍ଞଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାମମସୁଵ୍ରତ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ଵିଶେଷେଣ ମୁକ୍ତିଃ ପିତ୍ରୋର୍ଭଵେନ୍ମମ
ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ କହିଲେ— ସୁବ୍ରତ, କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲେ ଜାଯତେ ଋଷିପଂଚମୀ । ରଜସା ଵିକୃତଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତେ କରଣାଦ୍ଯତଃ
ଋଷି କହିଲେ— ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା କରିଲେ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ପିତୄଣାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନଦ୍ଯା କୂପେ ତଡାଗେ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହେ ତଥା
ଏହି ବ୍ରତ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ନଦୀ, କୂଆ, ପୋକରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରରେ ଏହା କରାଯାଇପାରେ ।
ଗୋମଯଂ ମଂଡଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁଂଭଂ ତତ୍ରୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରମୃଷିଧାନ୍ଯେନ ପୂରିତମ୍ 6.77.
ଗୋମୟରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଏକ କୁଂଭ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏହା ଉପରେ ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସୂତ୍ରଂ ଚ ସହିରଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ତଥା । ସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସୂତ୍ର, ସୁନା ଓ ଫଳ ସେଠି ରଖିବା ଉଚିତ । ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥିବା ସାତି ଋଷିଙ୍କୁ ସେଠି ବସାଇବା ଉଚିତ ।
ଆଵାହଯିତ୍ଵା ତେ ସର୍ଵେ ପୂଜନୀଯା ଵ୍ରତସ୍ଥିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମୃଷିଧାନ୍ଯଂ ଚ ଋଷିଧାନ୍ଯଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ବ୍ରତରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ନାଇବେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଏକଭକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯମୃଷୀଣାମର୍ଚନଂ ତଦା । ପୂଜଯେତ୍ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଂତ୍ରେଣ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଭୋଜନରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ, ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ନିର୍ଵାପଂ ସଘୃତଂ ଦେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତଂ ତଦା । ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ଵିଧିଵଦୃଷୀଣାଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ପ୍ରତି
ଘୃତ ସହିତ ନିର୍ବାପ ଦେବା, ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ ।
କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧାନେନ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଧୂପ, ଦୀପ, ନାଇବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଋଷଯଃ ସଂତୁ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣକାରିଣଃ । ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ମଦ୍ଦତ୍ତାଂ ଋଷିଭ୍ଯୋଽସ୍ତୁ ନମୋନମଃ
ମୋର ବ୍ରତ ପୂରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେଇଥିବା ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା । ଵସିଷ୍ଠମରିଚାତ୍ରେଯା ଅର୍ଘଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵୋ ନମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବସିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରି— ଆପଣମାନେ ମୋର ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିଃ କୃତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଏଭଳି ପୂଜା ମନୋହର ଧୂପ ଓ ଦୀପରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକର୍ମଵିପାକେନ ରଜସା ଦୋଷଭାଵତଃ । କୃତଂ ହ୍ଯେଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ଓ ରଜସ୍ୱ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତୃହେତଵେ । ତେ ଗତା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗେଣ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ
ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଯାଇଥିଲେ।
ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତକୁ ପୁଣ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶୀ ଭାବେ ଗଣାଯିବେ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵାତ୍ର ଭୋଗାନ୍ଵିପୁଲାନ୍ଯାଂତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦଂ ତୁ ତେ
ଋଷିବ୍ରତ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତିଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦ। ସଂଵାଦେ ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତ୍ତରି ସତ୍ତରି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଗଂଗାଯାଶ୍ଚୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵଦ ମହାମତେ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵୀତରାଗାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ— ମହାବୁଦ୍ଧିଜୀ, ଆଉଥରେ ଗଙ୍ଗାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଯାହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବାରମ୍ବାର ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କୀଦୃଶଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତା ପୂର୍ଵଂ ମହିମା ନ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା । ତ୍ଵମାଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଶ୍ଚ ସନାତନଃ
ସର୍ବେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ କେମିତି? ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦି ଓ ନିତ୍ୟ ଦେବତା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ବୃହସ୍ପତିସମଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ଶରତଲ୍ପଗତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଋଷଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଯଯୁଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ବୃହସ୍ପତି ପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଋଷିମାନେ, ଶରର ଶୟନରେ ଥିବା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଅତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭୃଗୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ଅଂଗିରାଵଗୌତମୋଽଗସ୍ତ୍ଯଃ ସୁମତିସ୍ତ୍ଵାପୁରାତ୍ମଵାନ୍
ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି ଓ ଆତ୍ମନିୟମୀ ଆସିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସ୍ଥୂଲଶିରାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପ୍ରମଥାଧିପଃ । ରୈଭ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିର୍ଵ୍ଯାସଃ ପାଵନଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥାଧିପତି, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଆସିଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ମାର୍କଂଡେଯୋଽଥ ଗାଲଵଃ । ଉଶନାଥ ଭରଦ୍ଵାଜଃ କ୍ରତୁରାସ୍ତୀକ ଏଵ ଚ
ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ ଓ ଆସ୍ତୀକ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ସର୍ଵଲୋକାକ୍ଷଃ କଣ୍ଵୋ ମେଧାତିଥିଃ କୁଶଃ । ନାରଦଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ସୁଧନ୍ଵା ଚ୍ଯଵନୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ବ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା ଓ ଦ୍ୱିଜ ଚ୍ୟବନ ଆସିଲେ।
ମତିଭୂର୍ଭୁଵନୋ ଧୌମ୍ଯଃ ଶତାନଂଦୋକୃତଵ୍ରଣଃ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽଥ ରାମଶ୍ଚ ଋଚୀକଶ୍ଚୈଵମାଦଯଃ
ମତିଭୂ, ଭୁବନ, ଧୌମ୍ୟ, ଶତାନନ୍ଦ, କୃତବ୍ରଣ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ରାମ, ଋଚୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ତାନ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରଃ ସହାନୁଜଃ । ପୂଜଯାମାସ ଵିଧିଵଜ୍ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯାଂସ୍ତୁ ତେଜସଃ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥିକ ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତ ପୂଜା କଲେ।
ତେ ପୂଜିତା ମହାତ୍ମାନଃ ସୁଖାସୀନାସ୍ତପୋଧନାଃ । ଭୀଷ୍ମାଶ୍ରିତାଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦିଵ୍ଯଧର୍ମାଶ୍ରିତାସ୍ତଥା
ପୂଜିତ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀମାନେ ସୁଖରେ ବସିଲେ; ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ କଥା କରିବାରେ ଲଗିଲେ।