ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମା ସଂଵାଦେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଂଶରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଅଠାଉଁଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ତତୋ ଗୁଣଵତୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରକ୍ଷସା ନିହତାଵୁଭୌ । ପିତୃଭର୍ତଜଦୁଃଖାର୍ତ୍ତା କରୁଣଂ ପର୍ଯଦେଵଯତ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ତାପରେ, ଗୁଣବତୀ ଜଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ବାପା ଓ ସ୍ୱାମୀ ଦୁହେଁ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଓ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଗୁଣଵତ୍ଯୁଵାଚ- ହା ନାଥ ହା ପିତସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗଚ୍ଛତଂ କ୍ଵ ମଯା ଵିନା । ବାଲାହଂ କିଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ହ୍ଯନାଥା ଭଵତା ଵିନା
ଗୁଣବତୀ କହିଲେ— ହା ନାଥ! ହା ବାପା! ମୋତେ ଛାଡି ଆପଣେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏଠି ଛୋଟ ଝିଅ, ଆପଣ ନଥିଲେ ଏବେ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଏହି ଦିନ ଅନାଥ ହୋଇଗଲି।
କୋ ନୁ ମାମାସ୍ଥିତାଂ ଗେହେ ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନାଦିଭିଃ । ଅକିଂଚିତ୍କୁଶଲାଂ ସ୍ନେହାତ୍ପାଲଯିଷ୍ଯତି ଦୁଃଖିତାମ୍
ଏହି ଘରେ ମୁଁ ଅସହାୟ ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ରହିଲି, ଏବେ କିଏ ମୋତେ ଭଲପାଇ ଖାଇବା, ପିନ୍ଧିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରି ଦେଖିବେ?
ହତଭାଗ୍ଯା ଗତସୁଖା ହତେଶା ହତଜୀଵିତା । ଶରଣଂ କଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯଦ୍ଯ ତ୍ଵନ୍ନାଥା ବତବାଲିଶା
ମୋ ଭାଗ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ସମସ୍ତ ସୁଖ ହରାଇଗଲା, ରକ୍ଷକ ଓ ଜୀବନ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ଅନାଥ ଓ ଅବୁଝ ହୋଇ, କାହାଠାରେ ଶରଣ ନେବି?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ବହୁଵିଲପ୍ଯାଥ କୁରରୀଵ ଭୃଶାତୁରା । ପପାତ ଭୂମୌ ଵିକଲା ରଂଭା ଵାତହତା ଯଥା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ଏପରି ବହୁତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ ଜଣାଇ ଗୁଣବତୀ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଏକ ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଗଛକୁ ବାତାସ ଆଘାତ କରି ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଚିରାଦାଶ୍ଵସ୍ଯ ସା ଭୂମୌ ଵିଲପ୍ଯ କରୁଣଂ ବହୁ । ନିମଗ୍ନା ଦୁଃଖଜଲଧୌ ଶୋକାର୍ତ୍ତା ସମଵର୍ତ୍ତତ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହି, ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଯାଇ, ଶୋକରେ ଅତି ଭାରି ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ସାଗ୍ରହୋପସ୍କରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିକ୍ରୀଯ ଶୁଭକର୍ମକୃତ୍ । ତଯୋଶ୍ଚକ୍ରେ ଯଥାଶକ୍ତି ପାରଲୌକିକ ସତ୍କ୍ରିଯାମ୍
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବେଚି, ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିୟା କଲେ, ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ପୁରେ ଵାସଂ ଚକ୍ରେ ପ୍ରଭୃତିଜୀଵିତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରା ଶାଂତା ସତ୍ଯଶୌଚା ଜିତେଂଦ୍ରିଯା
ସେ ଏହି ସହରରେ ରହିଲେ, ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ, ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦି, ପବିତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।
ଵ୍ରତଦ୍ଵଯଂ ତଯା ସମ୍ଯଗାଜନ୍ମ ମରଣାତ୍କୃତମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଂ ସମ୍ଯକ୍ସେଵନଂ କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯ ଚ
ସେ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇଟି ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରିଥିଲେ— ଏକ ହେଉଛି ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟଟି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ବ୍ରତ।
ଏତଦ୍ଵ୍ରତଦ୍ଵଯଂ କାଂତେ ମମାତୀଵ ପ୍ରିଯଂକରମ୍ । ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିକରଂ ସମ୍ଯକ୍ପୁତ୍ରସଂପତ୍ତିକାରକମ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ବ୍ରତ, ପ୍ରିୟେ, ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ପୁଅ ଲାଭ ମଧ୍ୟ କରାଏ।
କାର୍ତିକେ ମାସି ଯେ ନିତ୍ଯଂ ତୁଲାସଂସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ । ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାସ୍ଯଂତି ତେ ମୁକ୍ତା ମହାପାତକିନୋଽପି ଚ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ସଂମାର୍ଜନଂ ଗୃହେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ନିଵେଦନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘର ସଫା କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଯଥା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ନିବେଦନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି— ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ସ୍ନାନଂ ଜାଗରଣଂ ଦୀପଂ ତୁଲସୀଵନସେଵନମ୍ । କାର୍ତ୍ତିକେ ଯେ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ତେ ନରା ଵିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତଯଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ, ଜାଗରଣ, ଦୀପ ଦେବା, ଓ ତୁଳସୀ ବନର ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆକାର ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ଦିନତ୍ରଯମପି କାର୍ତିକେ ଯେ ପ୍ରକୁର୍ଵତେ । ଦେଵାନାମପି ତେ ଵଂଦ୍ଯାଃ କିଂ ଯୈରାଜନ୍ମତଃ କୃତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମଠାରୁ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମହିମା କେତେ?
ଇତ୍ଥଂ ଗୁଣଵତୀ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରତ୍ଯବ୍ଦଂ ପ୍ରତିନୀଯତେ । ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରିକରେ ଭକ୍ତା ତତ୍ପରମାନସା
ଏପରି ଭାବେ, ଗୁଣବତୀ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
କଦାଚିଜ୍ଜରସା ସାଥ କୃଶାଂଗୀ ଜ୍ଵରପୀଡିତା । ସ୍ନାତୁଂ ଗଂଗାଂ ଗତା କାଂତେ କଥଂଚିଚ୍ଛନକୈସ୍ତଥା
ଏକ ଦିନ, ବୟସର ଦୁଃଖ, ଦେହ ଶୁକିଯିବା ଓ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଗୁଣବତୀ କଷ୍ଟରେ କିଛି ଦିନ ଲାଗି ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଯାଵଜ୍ଜଲାଂତରଗତା କଂପିତା ଶୀତପୀଡିତା । ତାଵତ୍ସା ଵିହ୍ଵଲା ପଶ୍ଯଦ୍ଵିମାନଂ ପ୍ରାପ୍ତମଂବରାତ୍
ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଥରେ ଥରେ କମ୍ପିତ ଓ ଶୀତରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମହସ୍ତୈରାସନ୍ନମଂବରାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୂପଧରୈଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵୈନତେଯଧ୍ଵଜାଂକିତୈଃ
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ହାତରେ ଧରି, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଝଣ୍ଡାରେ ଶୋଭିତ, ବିଷ୍ଣୁର ରୂପ ଧରିଥିବା ମୋର ସଙ୍ଗୀମାନେ ଆକାଶରୁ ଅବତରିଲେ।
ଆରୋହଯନ୍ଵିମାନଂ ତମପ୍ସରୋଗଣସେଵିତମ୍ । ଚାମରୈର୍ଵୀଜ୍ଯମାନାଂ ତାଂ ଵୈକୁଂଠମନଯନ୍ଗଣାଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପସରାମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଚାମରା ଦ୍ୱାରା ବିଲେଇ ଦିଅଯାଉଥିଲା, ଏହି ସମସ୍ତ ଦଳ ତାଙ୍କୁ ବୈକୁଠକୁ ନେଇଗଲେ।
ଅଥ ସା ତଦ୍ଵିମାନସ୍ଥା ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିଶିଖୋପମା । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାଭଵତ୍
ତାଁ ଏହି ରଥରେ ବସି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵାନାଂ ଯଥା ପ୍ରାର୍ଥନଯା ଭୁଵମ୍ । ଆଗଚ୍ଛତା ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଯାତାସ୍ତେଽପି ମଯା ସହ
ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଭୂମିକୁ ଆସିଥିଲେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଆସିଗଲେ।
ଏତେପି ଯାଦଵାଃ ସର୍ଵେ ମଦ୍ଗଣା ଏଵ ଭାମିନି । ପିତା ତେ ଦେଵଶର୍ମାଭୂତ୍ସତ୍ରାଜିଦଧିପୋ ହ୍ଯଯମ୍
ଏହି ଯାଦବମାନେ, ମୋର ଭଲା ମିତ୍ରମାନେ; ତୁମର ପିତା ଦେବଶର୍ମା ଥିଲେ, ଏହି ରାଜା ସତ୍ରାଜିତ।
ଯଶ୍ଚଂଦ୍ରଶର୍ମା ସୋଽକ୍ରୂରସ୍ତ୍ଵଂ ସା ଗୁଣଵତୀ ଶୁଭେ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ବହୁମତ୍ପ୍ରୀତିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମା, ସେ ଅକ୍ରୂର; ତୁମେ ଶୁଭେ, ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ମମ ଦ୍ଵାରେ ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ତୁଲସୀଵାଟିକା କୃତା । ତସ୍ମାଦଯଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ତଵାଂଗଣତଃ ଶୁଭେ
ମୋର ଦ୍ୱାରରେ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତୁଳସୀ ବାଟିକା ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମ ଆଙ୍ଗଣରେ ଏହି କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶୁଭେ।
କାର୍ତିକେ ଦୀପମାନଂ ଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ତୁ କୃତଂ ପୁରା । ତ୍ଵଦ୍ଦେହଗେହସଂସ୍ଥେଯଂ ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିରାଭଵତ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁମେ ଯେ ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ, ତୁମ ଘର ଓ ଦେହରେ ରଖି, ଏହି କାରଣରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ପାଖରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଚ୍ଚ ଵ୍ରତାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣଵେ ଭର୍ତୃରୂପିଣେ । ନିଵେଦିତଵତୀ ତସ୍ମାନ୍ମମ ଭାର୍ଯାତ୍ଵମାଗତା
ତୁମେ ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ତୁମ ପତି ରୂପରେ, ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ ପାଇଛ।
ଆଜନ୍ମମରଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ କାର୍ତ୍ତିକେ ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କୃତମ୍ । କଦାଚିଦପି ତେନୈଵ ମଦ୍ଵିଯୋଗଂ ନ ପଶ୍ଯସି
ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଏହି ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ କେବେ ମୋରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଯେ କାର୍ତ୍ତିକେ ମାସି ନରା ଵ୍ରତପରାଯଣାଃ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଗତାସ୍ତେଽପି ପ୍ରୀତିଦା ତ୍ଵଂ ଯଥା ମମ
ଏଭଳି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେମାନେ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପାଇ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞଦାନଵ୍ରତତପଃ କାରିଣୋ ମାନଵାଃ ଖଲୁ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ନାପ୍ନୁଵଂତି କଲାମପି
ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ତପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।