ଅଥ ସା ତଦ୍ଵିମାନସ୍ଥା ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିଶିଖୋପମା । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାଭଵତ୍
ତାଁ ଏହି ରଥରେ ବସି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵାନାଂ ଯଥା ପ୍ରାର୍ଥନଯା ଭୁଵମ୍ । ଆଗଚ୍ଛତା ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଯାତାସ୍ତେଽପି ମଯା ସହ
ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଭୂମିକୁ ଆସିଥିଲେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଆସିଗଲେ।
ଏତେପି ଯାଦଵାଃ ସର୍ଵେ ମଦ୍ଗଣା ଏଵ ଭାମିନି । ପିତା ତେ ଦେଵଶର୍ମାଭୂତ୍ସତ୍ରାଜିଦଧିପୋ ହ୍ଯଯମ୍
ଏହି ଯାଦବମାନେ, ମୋର ଭଲା ମିତ୍ରମାନେ; ତୁମର ପିତା ଦେବଶର୍ମା ଥିଲେ, ଏହି ରାଜା ସତ୍ରାଜିତ।
ଯଶ୍ଚଂଦ୍ରଶର୍ମା ସୋଽକ୍ରୂରସ୍ତ୍ଵଂ ସା ଗୁଣଵତୀ ଶୁଭେ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ବହୁମତ୍ପ୍ରୀତିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମା, ସେ ଅକ୍ରୂର; ତୁମେ ଶୁଭେ, ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ମମ ଦ୍ଵାରେ ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ତୁଲସୀଵାଟିକା କୃତା । ତସ୍ମାଦଯଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ତଵାଂଗଣତଃ ଶୁଭେ
ମୋର ଦ୍ୱାରରେ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତୁଳସୀ ବାଟିକା ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମ ଆଙ୍ଗଣରେ ଏହି କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶୁଭେ।
କାର୍ତିକେ ଦୀପମାନଂ ଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ତୁ କୃତଂ ପୁରା । ତ୍ଵଦ୍ଦେହଗେହସଂସ୍ଥେଯଂ ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିରାଭଵତ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁମେ ଯେ ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ, ତୁମ ଘର ଓ ଦେହରେ ରଖି, ଏହି କାରଣରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ପାଖରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଚ୍ଚ ଵ୍ରତାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣଵେ ଭର୍ତୃରୂପିଣେ । ନିଵେଦିତଵତୀ ତସ୍ମାନ୍ମମ ଭାର୍ଯାତ୍ଵମାଗତା
ତୁମେ ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ତୁମ ପତି ରୂପରେ, ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ ପାଇଛ।
ଆଜନ୍ମମରଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ କାର୍ତ୍ତିକେ ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କୃତମ୍ । କଦାଚିଦପି ତେନୈଵ ମଦ୍ଵିଯୋଗଂ ନ ପଶ୍ଯସି
ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଏହି ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ କେବେ ମୋରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଯେ କାର୍ତ୍ତିକେ ମାସି ନରା ଵ୍ରତପରାଯଣାଃ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଗତାସ୍ତେଽପି ପ୍ରୀତିଦା ତ୍ଵଂ ଯଥା ମମ
ଏଭଳି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେମାନେ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପାଇ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞଦାନଵ୍ରତତପଃ କାରିଣୋ ମାନଵାଃ ଖଲୁ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ନାପ୍ନୁଵଂତି କଲାମପି
ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ତପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଥଂ ନିଶମ୍ଯ ଭୁଵନାଧିପତେସ୍ତଦାନୀଂ ପ୍ରାକ୍ପୁଣ୍ଯଜନ୍ମଭଵ ଵୈଭଵ ଜାତହର୍ଷା । ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ତ୍ରିଭୁଵନୈକନିଦାନଭୂତଂ କୃଷ୍ଣଂପ୍ରଣମ୍ଯ ଵଚନଂ ନିଜଗାଦ ସତ୍ଯା
ଭୂବନାଧିପତିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସତ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ବୈଭବ ଜଣାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ତିନି ଭୂବନର ଉତ୍ସ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ କାର୍ତ୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ସତ୍ଯାପୂର୍ଵଜନ୍ମଵର୍ଣନଂନାମୈକୋନନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି, ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ସଂହିତାରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ସତ୍ୟାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଏକୋଣନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
ସତ୍ଯୋଵାଚ- ସର୍ଵେଽପି କାଲାଵଯଵାସ୍ତଵକାଲସ୍ଵରୂପିଣଃ । ସମାନାସ୍ତୁ କଥଂ ନାଥ ମାସାନାଂ କାର୍ତିକୋ ଵରଃ
ସତ୍ୟା କହିଲେ— ନାଥ, ସମସ୍ତ କାଳ ତୁମ ରୂପ ଅଟୁଟ, ତେବେ କିପରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସମସ୍ତ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ଏକାଦଶୀ ତିଥୀନାଂ ଚ ମାସାନାଂ କାର୍ତ୍ତିକଃ ପ୍ରିଯଃ । କଥଂ ତେ ଦେଵଦେଵେଶ କାରଣଂ କିଂ ଚ କଥ୍ଯତାମ୍
ତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରିୟ, ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପ୍ରିୟ; ଦେବଦେବେଶ, ଏହାର କାରଣ କହିବାକୁ ଦୟା କର।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ସତ୍ଯେ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସା । ପୃଥୋର୍ଵୈନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଵାଦଂ ଦେଵର୍ଷେର୍ନାରଦସ୍ଯ ଚ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ସତ୍ୟା, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ, ବେନାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁ ଓ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦ।
ଏଵମେଵ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ନାରଦଃ ପୃଥୁନା ପ୍ରିଯେ । ଉଵାଚ କାର୍ତ୍ତିକାଧିକ୍ଯେ କାରଣଂ ସର୍ଵଵିନ୍ମୁନିଃ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବେ ପୃଥୁ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟେ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ନାରଦ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟର କାରଣ କହିଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଶଂଖନାମାଭଵତ୍ପୂର୍ଵମସୁରଃ ସାଗରାତ୍ମଜଃ । ତ୍ରିଲୋକୀମଥନେ ଶକ୍ତୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ନାମ ଶଙ୍ଖ, ସାଗରର ପୁଅ। ସେ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତିନି ଲୋକକୁ ମଥିବାରେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ।
ଜିତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ନିରାକୃତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକାନ୍ମହାସୁରଃ । ଇଂଦ୍ରାଦିଲୋକପାଲାନାମଧିକାରାଂସ୍ତଥାହରତ୍
ସେ ଦାନବ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରୁ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନେଙ୍କର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ନେଇ ନେଲେ।
ତଦ୍ଭଯାଦଥ ତେ ଦେଵାଃ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରିଗୁହାଂ ଗତାଃ । ନ୍ଯଵସନ୍ବହୁଵର୍ଷାଣି ସାଵରୋଧାଃ ସଵାସଵାଃ
ତାଙ୍କର ଭୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗ୍ରୁହଣୀମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଗୁହାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବହୁ ବର୍ଷ ତାହାଁରେ ରହିଲେ।
ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରି ଗୁହାଦୁର୍ଗସଂସ୍ଥିତାସ୍ତ୍ରିଦଶା ଯଦା । ତଦ୍ଵଶ୍ଯା ନ ବଭୂଵୁସ୍ତେ ତଦା ଦୈତ୍ଯୋ ଵ୍ଯଚାରଯତ୍
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଗୁହାରେ ଦେବତାମାନେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଶଙ୍ଖଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲେ। ଦାନବ ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଫିରୁଥିଲେ।
ହୃତାଧିକାରାସ୍ତ୍ରିଦଶା ମଯା ଯଦ୍ଯପି ନିର୍ଜିତାଃ । ଭଵଂତି ବଲଯୁକ୍ତାସ୍ତେ କରଣୀଯଂ ମମାତ୍ର କିମ୍
ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଅଧିକାର ନେଇ ନେଲି ଏବଂ ସେମାନେଙ୍କୁ ଜିତିଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଅଦ୍ଯ ଜ୍ଞାତଂ ମଯା ଦେଵା ଵେଦମଂତ୍ରବଲାନ୍ଵିତାଃ । ତାନ୍ହରିଷ୍ଯେ ତତଃ ସର୍ଵେ ବଲହୀନା ଭଵଂତି ହି
ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ଯେ, ଦେବତାମାନେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ସେହି ଶକ୍ତି ନେଇ ନେବି, ତେବେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିହୀନ ହେବେ।
ଇତି ମତ୍ଵା ତତୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁମାଲକ୍ଷ୍ଯ ନିଦ୍ରିତମ୍ । ସତ୍ଯଲୋକାଜ୍ଜହାରାଶୁ ଵେଦାନାଂ ଚ ଗଣଂ ପ୍ରଭୁଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଦାନବ ଦେଖିଲେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଅଛନ୍ତି। ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ସତ୍ୟଲୋକରୁ ବେଦମାନେଙ୍କର ଗଣ ନେଇ ନେଲେ।
ନୀତାସ୍ତୁ ତେନ ତେ ଵେଦାସ୍ତଦ୍ଭଯାତ୍ତେ ନିରାକ୍ରମନ୍ । ତୋଯେ ନିଵିଵିଶୁସ୍ତେଽତ୍ର ଯଜ୍ଞମଂତ୍ରସମନ୍ଵିତାଃ
ସେ ଦାନବ ବେଦମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ନେଲାପରେ, ସେମାନେ ଭୟରେ ପଲାଇ ଜଳରେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ।
ତାନ୍ମାର୍ଗମାଣଃ ଶଂଖୋଽପି ସମୁଦ୍ରାଂତର୍ଗତୋ ଭ୍ରମନ୍ । ନ ଦଦର୍ଶ ତତୋ ଦୈତ୍ଯଃ କ୍ଵଚିଦେକତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାନ୍
ଶଙ୍ଖ ବେଦମାନେଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଏକାଠି ହୋଇ ରହିଥିବା ବେଦମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମା ସୁରୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶରଣମନ୍ଵଯାତ୍ । ପୂଜୋପକରଣଂ ଗୃହ୍ଯ ଵୈକୁଂଠଭଵନଂ ଗତଃ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଭାଇକୁଣ୍ଠ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ତସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧାଯ ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଚକ୍ରୁର୍ଦେଵା ଗଂଧପୁଷ୍ପଧୂପଦୀପାନ୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇବା ପାଇଁ, ଦେବତାମାନେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ; ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଦେଇ ଦେଇ ପୂଜା କରିଲେ।
ଅଥ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭଗଵାଂସ୍ତଦ୍ଭକ୍ତିପରିତୋଷିତଃ । ଦଦୃଶେ ତୈଃ ସୁରୈସ୍ତତ୍ର ସହସ୍ରାର୍କସମଦ୍ଯୁତିଃ
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଜାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ଦେଇ ଦେଖା ଦେଲେ।
ଉପଚାରୈଃ ଷୋଡଶଭିଃ ସଂପୂଜ୍ଯ ତ୍ରିଦଶାସ୍ତଦା । ଦଂଡଵତ୍ପତିତା ଭୂମୌ ତାନୁଵାଚାଥ କେଶଵଃ
ଦେବତାମାନେ ଷୋଳ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡିଲେ। ତାପରେ କେଶବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଵରଦୋଽହଂ ସୁରଗଣା ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦି ମଂଗଲୈଃ । ମନୋଽଭିଲଷିତାନ୍କାମାନ୍ସର୍ଵାନେଵ ଦଦାମି ଵଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ମୁଁ ଦେବମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ଭଲ ଦେଇଥିବା। ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କର ମନର ଚାହିଦା ସମସ୍ତ ଦେଇଦେବି।