ଶତାଯୁଧେନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନିହତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵନେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତାୟୁଧ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ହତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ।
ଜୀଵୋପଦେଶାଚ୍ଛକ୍ରସ୍ଯ ହତ୍ଯା ନମୁଚିସଂଭଵା । ଵିନଷ୍ଟା ମୁନିମୁଖ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନମୁଚି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହତ୍ୟା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ପାପାନି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାସମୁପୋଷଣାତ୍ । ଵିଲଯଂ ଯାଂତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ପାପେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ କା କଥା
ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ପାପର କଥା କଣ କହିବି।
ନ ପ୍ରଯାଗେ ନ କାଶ୍ଯାଂ ତୁ ଗୋମତ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣସଂନିଧୌ । ମୋକ୍ଷୋ ଭଵତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଯଦି ନୋ କୃତା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ କିମ୍ବା ଗୋମତୀ ନଦୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
ମରଣାଚ୍ଚ ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ଗୋମତ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣସନ୍ନିଧୌ । ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଗୋମତ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵତି ଶାଶ୍ଵତୀ
ପ୍ରୟାଗରେ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗୋମତୀ ନଦୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଗୃହେପି ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍ । ଵିଷଯେ ଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କାମଭୋଗାନ୍ଵିତସ୍ଯ ଚ
ଘରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ କାମଭୋଗରେ ଲିନ।
ନିଵୃତ୍ତଵିଷଯସ୍ଯାପି ମୁକ୍ତିଃ ସାଂଖ୍ଯେନ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା । ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରୁ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ; ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ତାହା କର।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶଂ ତତ୍ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯଂ ମହାଵ୍ରତମ୍ । ମୁକ୍ତିଦଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମମାଧୁନା
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମକ ମହାବ୍ରତ କଣ ପ୍ରକାର, ଯାହା ଆପଣ ଏବେ ମୋତେ କହିଲେ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହା କରି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି?
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଜାହ୍ନଵ୍ଯୈ ସା ପୁରା ଵିପ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମାଧଵେନ ତୁ । ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ଵତୀ ତୀରେ କଥିତା ତ୍ଵନୁକଂପଯା
ମହାଦେବ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁରୁଣା କଥା ଅଟେ, ମୋ ଦୟାରେ ମାଧବ ଜାହ୍ନବୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ତିନିଥର ଦେହ ସ୍ନାନ କରିବା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ- କଲିକଲ୍ମଷ କୋଟ୍ଯୌଘୈର୍ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକୈର୍ଯୁତାଃ । କଲିକାଲେ ହୃଷୀକେଶ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵଂତି ମଜ୍ଜଲେ
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ— ହେ ହୃଷୀକେଶ, କଳିଯୁଗରେ ଅନେକ କୋଟି ଅପରାଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ମୋ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲାଗି ରହିଛି।
ତେଷାଂ ପାପଶତୈର୍ଦୋଷୈର୍ଦେହୋ ମେ କଲୁଷୀ କୃତଃ । କଥଂ ଯାସ୍ଯତି ମେ ଦେଵ ପାତକଂ ଗରୁଡଧ୍ଵଜ
ସେମାନଙ୍କର ଶତଶଃ ପାପ ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି; ହେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ଏହି ପାପ କିପରି ଦୂର ହେବ?
ପ୍ରାଚୀମାଧଵ ଉଵାଚ-। କଥଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ମା ପୁତ୍ରି ରୋଦନଂକୁରୁ । ଶ୍ଯାମୋଵଟସ୍ତୁ ମେ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରାଚୀଦେଵୀ ମମାଗ୍ରତଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗର ମାଧବ କହିଲେ— ମୁଁ କହିଦେଉଛି, ସନ୍ଦେହ କରନି, ମୋ ଝିଅ, କାନ୍ଦନି। ମୋର ନିବାସ ଶ୍ୟାମୋବଟରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବୀ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵହତେ ବ୍ରହ୍ମତନଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଗ୍ରେ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରୀମ୍ । ସ୍ନାନଂ କୁରୁଷ୍ଵ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵତ୍ର ପୂତା ଭଵିଷ୍ଯସି
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସୁରମଣି ଦେବୀ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କର, ତେବେ ପବିତ୍ର ହେବ।
ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସୁତା ପ୍ରାଚୀ ତତ୍ରାହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତୀର୍ଥକୋଟିଶତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୁରୈଃ ସହ ଵସାମ୍ଯହମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଛି— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେବମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଅନେକ କୋଟି ତୀର୍ଥ ସହିତ ବସୁଛି।
ପଵିତ୍ରଂ ମତ୍ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଥାନଂ ହତ୍ଯାକୋଟିଵିନାଶନମ୍ । ସଂତୁଷ୍ଟେନ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାଧିକାସି ମେ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ଏହା କୋଟି କୋଟି ହତ୍ୟା ଦୋଷକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ; ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ ଏହା ଦେଇଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ତୀର୍ଥକୋଟିସହସ୍ରାଣି ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠଂତି ଜାହ୍ନଵି । ପ୍ରାଚୀସରସ୍ଵତୀ ତୋଯେ ସର୍ଵଦୈଵ ମମାଜ୍ଞଯା
ହେ ଜାହ୍ନବୀ, ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସଦା ହଜାର ହଜାର କୋଟି ତୀର୍ଥ ରହିଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵଧାତ୍ସୁରାପାନାତ୍ଗୋଧଵାଦ୍ଵୃଷଲୀଵଧାତ୍ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହରଣାଦେଵ ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତ୍ଵପୂଜନାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ଗାଈ ହତ୍ୟା, ଚଣ୍ଡାଳ ହତ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି, ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେବା—
ଚକ୍ରିଯାନାଦ୍ଗୁରୁଦ୍ରୋହାଦଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣାତ୍ । ସର୍ଵପାପସ୍ଯ କରଣାତ୍ପ୍ରାଚୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ସୁତେ
ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧୋଖା ଦେବା, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପାପ କରିବା, ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ—
ଵ୍ଯପୋହଯତି ପାପାନି ସକୃତ୍ସ୍ନାନେନ ମେଽଗ୍ରତଃ । କୁରୁ ସ୍ନାନଂ ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ ଵିପାପା ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ପୂର୍ବ ଦିଗର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଦିଏ; ହେ ସରିତ୍ତମା, ସ୍ନାନ କର, ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ ହେବ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ- ନାହଂ ଶକ୍ନୋମି ଦେଵେଶ ଆଗଂତୁଂ ନିତ୍ଯମେଵ ହି । କଥଂ ନଶ୍ଯଂତି ପାପାନି କଥଯସ୍ଵେହ ମାଧଵ
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ— ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ସଦା ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ କହ, ହେ ମାଧବ, ଏଠାରେ ପାପ କିପରି ନଶ୍ୱନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଚୀମାଧଵ ଉଵାଚ- ନ ଶକ୍ନୋଷି ଯଦାଗଂତୁଂ ନିତ୍ଯମେଵ ହି ଜାହ୍ନଵି । ତଦାନ୍ଯତ୍ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାନ୍ମତ୍ପାଦସଂଭଵା
ପୂର୍ବ ଦିଗର ମାଧବ କହିଲେ— ହେ ଜାହ୍ନବୀ, ତୁମେ ଯଦି ସଦା ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କହିବି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯଧିକା ଯା ଚ ତୀର୍ଥକୋଟିଶତାଧିକା । ମଖକୋଟ୍ଯଧିକା ଵାପି ଵ୍ରତଦାନାଧିକା ଚ ଯା
ଯାହା ସରସ୍ୱତୀଠାରୁ ଅଧିକ, ଅନେକ କୋଟି ତୀର୍ଥଠାରୁ ଅଧିକ, ଅନେକ କୋଟି ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ—
ଜପହୋମାଧିକା ଯା ଚ ଚତୁର୍ଵର୍ଗଫଲପ୍ରଦା । ସାଂଖ୍ଯଯୋଗାଧିକା ଯା ଚ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କ୍ରିଯତାଂ ଶୁଭା
ଯାହା ଜପ ଓ ହୋମଠାରୁ ଅଧିକ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗଠାରୁ ଅଧିକ— ସେଇ ଶୁଭ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ମିନ୍ମାସେ ସମାଯାତି ସିତା ଚ ଯଦି ଵାସିତା । କର୍ତଵ୍ଯା ସା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ କୃତେ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମାସରେ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଆସେ, ଯଦି ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସରିତ୍ତମାରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ-। କୀଦୃଶୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦେଵ ମମାଖ୍ଯାହି ସୁମାଧଵ । ଈଦୃଶୋ ମହିମା ଯସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମମାଧୁନା
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ— ହେ ସୁମାଧବ, ଏହି ତିନିଥର ସ୍ନାନ କଣ ଭଳି? ମୋତେ କହ, କାରଣ ଏହାର ଏତେ ମହିମା ତୁମେ ଏମିତି କହିଲା।
ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀଭଦ୍ରା ଦିନୈକସ୍ମିନ୍ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସା ଭଵେଦ୍ଦେଵ ଵାନ୍ଯଥା ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ
ଯେଉଁ ଦିନ ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଇ ଦିନଟି ତିନିଥର ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ; ନାହିଁ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମୋତେ କହ।
କୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଆସୁରୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦେଵୀ ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା । ଵର୍ଜନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵୃତ୍ତିହୀନୋ ଯଥା ପତିଃ
କୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ଯେ ଦେବୀ ତୁମେ କହିଛ, ତାହା ଆସୁରୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା, ସେଉଁଠିକି ଯେପରି ନୀତିହୀନ ପତିକୁ ଲୋକେ ଦୂରେଇ ରହେ, ସେପରି ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ସାବଧାନରେ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଅସୁରାଣାଂ ତୁ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଆଯୁର୍ବଲଵିନାଶିନୀ । ଵର୍ଜନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯଥା ନାରୀ ରଜସ୍ଵଲା
ଏହି ଦେବୀ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟୁ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଏପରି ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଏକ ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀକୁ ଏଡ଼ି ରହାଯାଏ।
ସ୍ଵଜାତିଂ ଚ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯା ଗତାଧମଜାତିଷୁ । ସୈଵ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଵିଶେଷେଣ ଦଶମୀଯୁକ୍ତଂ ହି ମଦ୍ଦିନମ୍
ଯିଏ ନିଜ ଜାତିକୁ ଛାଡ଼ି ନିମ୍ନ ଜାତିରେ ଯାଏ, ସେଉଁଠିକି ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷତଃ ଦଶମୀ ଯୋଗ ଥିବା ମୋ ଦିନରେ।
ଯଥା ରଜସ୍ଵଲାସଂଗାଦ୍ଦୂଷ୍ଯଂତେ ଜ୍ଞାନଵର୍ଜିତାଃ । ତଥୈଵ ଦଶମୀଯୁକ୍ତଂ ମଦ୍ଦିନଂ ଦୂଷିତଂ ନୃଣାମ୍
ଯେପରି ରଜସ୍ୱଳା ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ, ସେପରି ଦଶମୀ ଯୋଗ ଥିବା ମୋ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।