ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਾਮਨ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਭੌਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ “ਨਮਸਕਾਰ” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਤੀ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ, ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ। ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਲੰਘਾਈਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ੧੦੮ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ੨੮ ਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਲਈ ਦੀਵੇ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਾਮਦੱਗਨਯ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਫਿਰ, ਆਮਲਕੀ ਫਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਮਦੱਗਨਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਖੁਦ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ।” ਤਦ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਵ੍ਰਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬੋਲ ਕਹੇ, “ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਰਾਮ। ਤੇਰੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਦਾਦ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਵ੍ਰਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਉੱਚੀ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਥਾ; ਇਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਭਦਰਾਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਗਾ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ—ਧਨ-ਧਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਧਨਪਾਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ—ਸਰਾਂ, ਕੂਏਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਪੋਖਰਾਂ ਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਭਗਤ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਸੁਮਨਸ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਮੇਧਾਵੀ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ— ਪੰਜਵਾਂ ਸੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧਿ, ਜੋ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੂਏ ਦੇ ਅੱਡਿਆਂ ਤੇ ਮੈਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਅਸਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਗਲਤ ਰਸਾਂ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਧਰਮੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਮਾਨਯੋਗ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਭਟਕਦਾ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਦ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਨੰਗਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ?” ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੜਪਾਇਆ ਗਿਆ—“ਤੂੰ, ਮੂਰਖ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੀਂ!” ਆਖਰਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਹਿੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਹਰਣ, ਸੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਂਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਚਕੋਰ, ਮੋਰ, ਬਗਲੇ, ਤਿੱਤਰ, ਚੂਹੇ ਆਦਿਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਨਿਰਦਯ, ਹਠੀਲਾ, ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।