पार्वती देवी, विशुद्धबुद्ध्या, महेश्वरं पुनः प्रार्थयति—“हे प्रभो, हे सर्वेश्वर, पुनः गङ्गायाः माहात्म्यं कथय, यस्य श्रवणेन सर्वे मुनयः बारं बारं वैराग्यं प्राप्नुवन्ति। तस्याः उत्पत्तिः पूर्वं श्रुता, किन्तु यशः न श्रुतम्। त्वं सर्वेषां प्रथमो देवः, सनातनः, अतः तस्याः महत्त्वं विस्तरेण वद।” तदा महादेवः प्राह—“मुनयः, बृहस्पतिसमबुद्धयः, इन्द्रसदृशवीर्यवन्तः, शरशय्यायां स्थितं भीष्मं द्रष्टुं आगच्छन्। अत्रिः, वसिष्ठः, भृगुः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अङ्गिराः, गौतमः, अगस्त्यः, सुमतिः, आत्मनिग्रहवान्; विश्वामित्रः, स्थूलशिराः, सर्वज्ञः, प्रमथनाथः, रैभ्यः, बृहस्पतिः, व्यासः, पावनः, कश्यपः, ध्रुवः; दुर्वासाः, जमदग्निः, मार्कण्डेयः, गालवः, उशानाः, भरद्वाजः, क्रतुः, आस्तिकः; स्थूलाक्षः, सर्वलोकाक्षः, कण्वः, मेधातिथिः, कुशः, नारदः, पर्वतः, सुधन्वा, च्यवनः; मतिभूः, भुवनः, धौम्यः, शतानन्दः, कृतव्रणः, जामदग्न्यः, रामः, ऋचीकः, अन्ये च।” ते सर्वे सम्यक् अभिवाद्य, धर्मपुत्रः सव्यसाच्यादिभिः सह, विधिपूर्वकं जगत्पूज्येषु तेषु मुनिषु पूजां कृत्वा, तान् महात्मानः तपस्विनः आसनस्थः सन्तुष्टः अभवत्। ते भीष्मसहिताः दिव्यधर्ममूलं संवादं अकरोत्। संवादान्ते, शुद्धचित्ताः ऋषयः भीष्मं शिरसा नमस्कृत्य, युधिष्ठिरः पृष्टवान्— “कानि क्षेत्राणि पवित्राणि, कानि पर्वतानि, कानि आश्रमाणि? धर्मकामैः कः सेवा योग्यः? तत् वद, पितामह।” भीष्मः प्राह—“अत्र, नरश्रेष्ठ, पुरातनं कथा उद्धृत्य वक्ष्यामि—एकस्य शिबेः शीलिनः ऋषेः सिद्धेन सह संवादः। एकः सिद्धः, पृथिवीं सर्वां भ्रमित्वा, शिबेः गृहं अगच्छत्। स सर्वदा आत्मनिग्रहवान्, आत्मतत्त्ववित्, आत्मज्ञानकर्मनिपुणः, रागद्वेषवर्जितः, ज्ञानकर्मनिपुणः। स वैष्णवानां अग्रगण्यः, विष्णुधर्मनिष्ठः, वैष्णवदोषवर्जितः, धर्मनिष्ठः। स योगाभ्यासनित्यः, शङ्खचक्रधारी, तत्त्ववित्, श्रीकान्तनित्यभक्तः, त्रिसन्ध्यापूजनपरः। स वेदवेदाङ्गविद्, धर्माधर्मविवेकी, नित्यवेदपठकः, अतिथिपूजननिष्ठः। स शिबेः शीलिनां मध्ये स्थितः, पुण्यक्षेत्रचिन्तनपरः, चतुर्वेदेषु स्वयम्भुवः गीतं चिन्तयन्। स द्विजः विष्णुरूपधारी, चतुर्वेदेषु ध्यानगीतानि सर्वाणि जानाति, धर्मार्थविवेकी, अक्षरचित्तः। एकदा तेन शिबेः गृहं गतम्; शिबिः तं दृष्ट्वा, महात्मा, अतिथिसत्कारं विधिवत् अकरोत्। ततः शिबिः तं क्षेत्राणां कल्याणं पृष्टवान्। शीलिनः पृष्टवान्—“कानि भूमयः, कानि जनाः, कानि पर्वतानि, कानि आश्रमाणि, द्विजश्रेष्ठ? स्नेहात् तानि दर्शय।” सिद्धः प्राह—“यत्र त्रिवेणी नदी सर्वदा वर्तते, तानि भूमयः, जनाः, पर्वतानि, आश्रमाणि पवित्राणि। तपसा, ब्रह्मचर्येण, यज्ञैः, दानेन वा, गङ्गायाः सेवा येन लभ्यते, तं स्थानं न कोऽपि अन्यथा प्राप्नोति। गङ्गाजले स्नातानां संयतात्मनाम् यः तुष्टिः, शतयज्ञैः अपि न लभ्यते। सूर्यस्योदयेन तमः यथा नश्यति, तथा गङ्गास्नातः पापं त्यक्त्वा दीप्तिमान् भवति। कर्पासपिण्डः अग्निसंयोगे यथा नश्यति, तथा गङ्गास्नानेन सर्वपापं नश्यति। सूर्यकिरणैः तप्तं गङ्गाजलं पिबन् गोहत्या पापात् विमुक्तः, अग्निपवित्रतया अधिको भवति। एकपदेन अपि गङ्गास्नानं कृत्वा सहस्रचन्द्रायणव्रतानां पुण्यं अधिगच्छति। दशसहस्रवर्षं शिरः अधः कृत्वा लम्बमानः, वा गङ्गाजलसेवा मासमात्रं कृतवान् श्रेष्ठः पुरुषः, ब्रह्महत्यापापात् विमुक्तः, विष्णोः निष्पापस्थितिं प्राप्नोति। वेणी क्षेत्रं पुण्यं, शुद्धं, पापनाशनम्। स्मरणमात्रेण अपि बालघ्नः क्षणेन विमुक्तः; तीर्थराजः प्रयागः वैष्णवानां मध्ये दुर्लभः। तत्र स्नानं कृत्वा, नरश्रेष्ठ, शीघ्रं वैकुण्ठं गच्छति; न मित्रं न शत्रुं, न धर्माधर्मं पश्यति। गङ्गास्नानेन महापापात् विमुक्तिः। ‘गङ्गे गङ्गे’ इति शतयोजनदूरात् अपि उच्चारयन्, सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति। ब्रह्महत्याकृतः, गोघ्नः, सुरापानः, बालघ्नः अपि सर्वपापात् विमुक्तः शीघ्रं स्वर्गं प्राप्नोति। माधवदर्शनं वा भगवद्दर्शनं कृत्वा, वेणीस्नानं कृत्वा, वैकुण्ठं गच्छति। सूर्यस्योदयेन तमः यथा नश्यति, तथा तत्र स्नानमात्रेण पापानि नश्यन्ति। गङ्गाद्वारे, कुशावर्ते, गल्लिकायां, नीलपर्वते, कनखले वा स्नानं कृत्वा, पुनर्जन्म न भवति।” एवं गङ्गायाः माहात्म्यं, पुण्यक्षेत्राणां महत्त्वं, भीष्मः युधिष्ठिराय कथयामास।