एवं ज्ञात्वा, नरश्रेष्ठ, गङ्गायाम् अभ्यञ्जनं पुनः पुनः कुर्वन्, केवलं स्नानेन एव, राजन्, पापात् विमुच्यते। देवेषु विष्णुः परमो देवः, यज्ञेषु अश्वमेधः श्रेष्ठः, वृक्षेषु अश्वत्थः, नद्यः सर्वासु सदा भागीरथी एव प्रमुखा इति विदितम्। एवं गङ्गामाहात्म्याख्यं एकाशीतितमं अध्यायः, उमापतेः नारदस्य च संवादे, श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे, पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंयुक्ते, समाप्तम्। ततः परमेश्वरेण उक्तम्—अस्यैव चैत्रमासस्य मध्ये दमनकस्य महोत्सवः कर्तव्यः, विशेषतः द्वादश्यां तिथौ विधिवत् आचरितव्यः। वैष्णवैः श्रद्धया सम्यक् अयं पुण्यः उत्सवः जनानां हर्षवृद्ध्यै भवति; देवेषां हर्षात् दिव्यं दमनकपुष्पं उत्पन्नम्। श्रद्धावन्तः वैष्णवाः सर्वार्चाफलकामिनः, शुक्लपक्षस्य चैत्रमासस्य द्वादश्यां तिथौ, नागानन्दिनि, दमनकं समर्पयेत्। परया भक्त्या, एकचित्तेन, महोत्सवः सम्यक् आयोज्यः; आरम्भे स्वयम् उद्यानं गत्वा, निष्पापे, गुरोः आज्ञया, रत्याः सहितं पूजनं कर्तव्यम्—“हे काम, जगन्मोहन, नमः ते” इति। विष्णोः कृते दमनकस्य अन्वेषणं कृत्वा, करुणां दर्शयेत्; गीतवाद्यनिनादेन सः गृहम् आनयितव्यः। एकादश्यां, देवश्रेष्ठ, पूर्वसंस्कारं कृत्वा, वैष्णवैः भक्त्या रात्रौ तत्र पूजनं कर्तव्यम्। प्रथमं तत्र सर्वतोभद्रं मण्डलं निर्माय, तत्र देवानां नाथं रत्याः सहितं स्थापयेत्। शुक्लवस्त्रेण आवृत्य, दमनकं तत्र स्थाप्य, द्विजश्रेष्ठैः पूजनं क्रियेत। “क्लीं कामदेवाय नमः, ह्रीं रत्यै अपि नमः” इति मन्त्रेण, पूर्वादिदिक्षु कन्दर्पं स्थाप्य, तं पूजयेत्। गन्धपुष्पधूपदीपैः, आरात्रिकं च रात्रौ भक्त्या विधानतः कार्यम्, देवपत्नी। पूजायां—पूर्वे मदनाय, आग्नेये मनमथाय, दक्षिणे कन्दर्पाय, नैऋत्ये अनङ्गाय, पश्चिमे भस्मशरीराय, वायव्ये स्मराय, उत्तरस्यां ईश्वराय, ऐशान्यां पुष्पबाणाय नमः इति; सर्वदिक्षु पूजनं कर्तव्यम्। यत्र केशवः पूज्यते, तत्र सर्वदेवा: सम्यक् पूजिताः भवन्ति। दमनकं अक्षतगन्धधूपदीपनैवेद्यताम्बूलैः पूज्य, “स कामदेवं परमं पुरुषं ध्यायामः; अनङ्गः प्रचोदयात्” इति कामगायत्र्या, दमनके एकशतमष्टवारं जप्य, “पुष्पबाणाय नमः, लोकरञ्जनाय; मनमथाय नमः, विश्वचक्षुषे; रत्याः प्रियाय च नमः” इति प्रणमेत्। “देवदेवाय नमः, श्रीविश्वेशाय नमः, रत्याः पतये नमः, विश्वभूषणाय नमः। जगन्नाथाय नमः, सर्वबीजाय नमः”—इति विविधैः मन्त्रैः, विशेषतः आगमविहितैः। जनार्दनं लक्ष्म्या सहितं यत्नेन पूजयेत्; नियतं कृत्यं समर्प्य, जागरणं कुर्यात्। “देवदेव, जगन्नाथ, कामद, मम हृदयं कामैः पूरय, कामेश्वर्याः प्रिय विष्णो” इति प्रार्थयेत्। एवं बहुभिः मन्त्रैः, श्रीनिवासं, भक्तिशान्तिकामं, सम्यक् पूजयेत्। ततः दमनकपुष्पगुच्छं गृहित्वा, मूलमन्त्रेण, श्री, श्रीविष्णुं, अन्यांश्च देवान् दमनकं समर्पयेत्; ततः गन्धादिभिः, महोत्सवं पूजनगीतवाद्यनृत्यैः कुर्यात्। देवतापादयोः कुम्भं स्थाप्य, तत्र जलक्रीडा अपि कुर्यात्। गुरुम् अपि वस्त्राभरणधनैः श्रद्धया पूजयेत्; ततः वैष्णवबंधुभिः सह भोजयेत्। महादेव उवाच—यः कश्चित् विष्णुं दमनकगुच्छेन पूजयति, तदा जगन्नाथे पूजिते, अहम् अपि नित्यं पूजितः भवामि। ब्रह्महत्यापि, सुवर्णस्तेयकृत्, सुरापः, मांसभक्षकः अपि, देवी, दमनकोत्सवदर्शनात् पापात् विमुच्यते। एवं, देवी, ये वैष्णवश्रेष्ठाः दमनकं पूजयन्ति, तेषां पूजनेन सर्वतीर्थानि सम्पद्यन्ते। तेन वेदाध्ययनं साध्यते, शास्त्राध्ययनं च; अग्निहोत्रं अपि, हरिपूजनं दमनकगुच्छेन, साध्यते। यस्य कुले दमनकोत्सवः क्रियते, तद्वंशः ब्राह्मणक्षत्रियशूद्रवैश्यादिषु, वा अन्यस्मिन्, सदा महत् पुण्यशाली, विशेषतः समृद्धः चेत्। यत्र कुले दमनकस्य महोत्सवः सम्पद्यते, तत् कुलं पुण्यतमं; यः विष्णुं पूजयति, सः अपि पुण्यतमः। देवि, यदा वसन्ते दमनकस्य महोत्सवः आगच्छति, यः दमनकेन पूजयति, सः सहस्रगवां दानस्य फलम् आप्नोति। यः कश्चित् वसन्तकाले मल्लिकापुष्पैः गरुडध्वजं पूजयति, परया भक्त्या, सः मोक्षपदवीमर्हति। मरुका च दमनकपुष्पं च हरिं शीघ्रं तुष्यन्ति; अतः वैष्णवश्रेष्ठैः अयं पूजनं कर्तव्यम्। एवं विष्णोः पूजनं कृत्वा, सहस्रगवां दानस्य, कन्यादानस्य, भूमिदानस्य च फलम् लभ्यते। यः कश्चित् वसन्तागमे एकं दमनकपत्रं अपि गृहित्वा, देवानां नाथं पूजयति, हे पार्वती, तस्य पुण्यस्य मापं न जानामि; सः चतुर्भुजः भूत्वा, धर्मार्थकामान् अस्मिन्नेव लोके परत्र च भुङ्क्ते, वैष्णवपदं प्राप्नोति। एवं चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशतान्यष्ट्यधिकानि, दमनकमहोत्सवाख्यं, श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे, पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंयुक्ते, समाप्तम्। अथ सूतः उवाच—कात्यायन्याः मासस्य माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। कदाचित् एकः ऋषिः दिव्यैः इच्छापूरिततरुजातैः पुष्पैः सहितः कृष्णदर्शनकाङ्क्षया द्वारकां प्राप। कृष्णः नारदं सत्कारपूर्वकं पाद्य-अर्घ्य-आसनादिभिः पूजयामास—“इदं तव अर्घ्यम्, इदम् आपः पाद्यं” इति। नारदः तानि पुष्पाणि कृष्णाय समर्पयामास; कृष्णः तानि पुष्पाणि षोडशसहस्रपत्नीभ्यः वितीर्य ददौ। सत्यभामां विस्मृत्य, प्रभुः तानि पुष्पाणि अन्यास्व् एव ददौ; ततः सत्यभामा कोपवशात् क्रोधगृहम् प्रविवेश। एतत् ज्ञात्वा, कृष्णः प्रसन्नचित्तः तत्र गत्वा सत्यभामां पूजयामास, चित्ते गरुडं स्मरामास।