मार्कण्डेयः महर्षिः दिव्यगर्भमध्ये ब्राह्मणैः कृतशतानि यज्ञकर्माणि ददर्श। सर्वे वर्णाः ब्राह्मणमुख्याः शुभाचार्यस्थिता दृष्टाः। चतुराश्रमाः अपि यथापूर्वं तत्रैव सञ्जाता इति सः पश्यन्, तेन विप्रेणाधिकशतसंवत्सराणि तत्र व्यतीतानि। सः पृथिवीं भ्रमन्, सर्वमिदं जगत् तस्मिन्गर्भे एव दृष्टवान्। किञ्चित्काले, सः पुनः तस्मात् गर्भात् निर्गतः। ततः सः वटवृक्षशाखायाम् एकं शिशुं शयानं ददर्श, तत्रैव एकमेकं सागरं सर्वतः तिमिराच्छन्नं दृष्टवान्। तस्मिन्संसारे लीलाऽप्रकटे सर्वभूतेषु अनुपस्थितेषु, सः मुनिः विस्मयकुतूहलपूरितः सस्मार। तं तेजस्विनं शिशुं सूर्यसन्निभं निरीक्षुं न अशकत्; स एकाकी जलतीरे स्थित्वा चिन्तयामास। सः मनसि विचारयन्—"एतदेव पूर्वं दृष्टम्," इति भगवतो मायां सन्दिग्धः, आश्चर्येण स गम्भीरजलमध्ये शयानः। तदा सः यथापूर्वं भीतदृष्टिः समीपम् आगतः। भगवाञ्छिशुः तमुवाच—"स्वागतम्, वत्स!" इति। स भगवान् मेघनिनादसदृशेन स्वर्याः—"मार्कण्डेय, मा भैः, मम समीपं आगच्छ," इति प्राह। तदा मार्कण्डेयः उवाच—"कः माम् अवज्ञया नाम्ना आह्वयति, मम दिव्यं सहस्रवर्षायुः प्रत्याह्वयति? एषः व्यवहारः न योग्यः, देवेष्वपि मयि। ब्रह्मा अपि स्नेहेन मम दीर्घायुष्यम् उद्घोषयति। कः इदानीं घोरतपसा माम् एव मार्कण्डेयमित्याह्वयति, मम मृत्युम् इच्छति इव?" एवं क्रुद्धः स महर्षिः उवाच। तदा भगवान् मधुसूदनः पुनः तम् अवदत्—"अहं तव पिताऽस्मि, वत्स, हृषीकेशः तव गुरुः। अहं प्राचीनः प्राणदाताऽस्मि—किमर्थं मम समीपं न आगच्छसि? तव पितुः अङ्गिरसः पुत्रकामेन पूर्वं मां तपसा पूजितवान्। सः देवेषु परमतेजसा तपस्यासक्तं दृष्ट्वा, अहं तुभ्यं पुत्रत्वं दत्तवान्, अनन्तवीर्यं महर्षिं च। कोऽन्यः योगिना आत्मनात्मनि स्थितेन त्वां एकस्मिन्सागरे योगबलात् क्रीडन्तम् द्रष्टुं समर्थः?" एवं श्रुत्वा, मार्कण्डेयः महातपाः हृष्टचित्तः, विस्मयविस्तृतलोचनः, हस्तौ शिरसि कृत्वा प्रणम्य स्वनामगोत्रं चोक्त्वा, दीर्घायुर्भूतः लोके पूजितः, भगवन्तं भक्त्या प्रणनाम। मार्कण्डेयः उवाच—"तव एषा माया यथार्थतो ज्ञातुम् इच्छामि, अनघ! एकस्मिन्सागरे स्थितः बालरूपेण कथमिव दृश्यसे? भगवन्, केन नाम्ना लोके विख्यातोऽसि? त्वदन्यः कः अत्र स्थितुम् अर्हति?" भगवानुवाच—"नारायणोऽहं ब्राह्मण, सर्वभूतविनाशकः। सहस्रशिराः, सहस्रमुखः, सहस्रपादोऽहम्। अहं सूर्यवर्णः पुरुषः, ब्रह्मयुतमुखः। अग्निरहं सप्तसप्तिसंयुक्तः हविर्हरः। अहं इन्द्रस्थानं शक्ऱः, ऋतूनां वर्षः, योगिनां सांख्यः, युगे अन्तकालः। सर्वभूतानि अहमेव, सर्वे देवाः अपि अहमेव। सर्पेषु शेषः, पक्षिणां गरुडः। अहं कालरूपेण मृत्युः, धर्मः, आश्रमवासिनां तपः। अहं दया, उत्तमगुणः, क्षीरसागरः, महाजलम्। यत् सत्यम्, तत् अहमेव, प्रजापतिः चास्मि। सांख्यं योगं च अहमेव, परं पदम्, यज्ञः, क्रतुः, विद्यापतिः। अहं तेजः, वायुः, पृथिवी, आपः, आकाशः, सागराः, तारा, दिशः। अहं वृष्टिः, सोमः, मेघः, सूर्यः; प्राचीनः, परः, परायणम्। यत्किञ्चिद् भविष्यति, सर्वत्र अहं भविष्यामि; यद् यत् पश्यसि, शृणोषि, अनुभवसि, तत् सर्वं मामेव स्मर। जगत् मया सृष्टम्, अद्यापि सृष्टिकर्तारं मां पश्य। प्रत्येकयुगे, मार्कण्डेय, अहं जगत्सर्वं रक्षामि। इदानीं सर्वं तुभ्यं उक्तम्, सम्यक् बुध्यस्व। धर्मश्रवणेऽपि सुखं मे लब्धम्। ब्रह्मा मम शरीरे देवर्षिभिः सह स्थितः। मां मुरारिं व्यक्ताव्यक्तात्मकं विद्धि। अहं एकाक्षरम् अव्ययम्, त्र्यक्षरं मन्त्रं, पितामहम्। परमं ॐ, त्रिवर्गः, परात्मप्रकाशनं—एतत् पुराणे उक्तम्।" एवं भगवतः वचः श्रुत्वा, महर्षिः मार्कण्डेयः तस्य मुखं प्रविश्य, ततः तस्य भगवानः उदरं प्रविवेश। तत्र सः पृथग्दृष्ट्वा, अमरं हंसं श्रुतवान्। यत् किञ्चिद् अमरं, नानारूपं, तत् सर्वं तस्मिन्महासागरे स्थितम्, यत्र चन्द्रसूर्यौ अदृश्यौ। शनैः सञ्चरन्, हंसाख्यः भगवान् कालक्रमेण जगत् सृष्ट्वा विचरति; ततः शुद्धः सन् तपश्चर्यां चकार। स्वदेहं आच्छाद्य, सलिलोत्पन्नपद्मसम्भूतः सः महात्मा, महाबलः, ततः मृत्युलोकं प्रससर्ज।