नारदः कथयति—शम्भुः सुरश्रेष्ठैः स्तुतः तदा ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति अग्निं त्रिलोकदाहकं नेत्रात् संहरन् उवाच। “वरं वृणु ब्राह्मण, तव स्तुत्या अहं तुष्टः। यदि इन्द्राय जीवनं दास्यामि, तव जीवन्महिमा प्रसिद्धा भविष्यति।” बृहस्पतिः प्रणम्य उवाच—“यदि भगवन् तुष्टः, तदा तव ललाटजः अग्निः, इन्द्रे आश्रयं गतः, शमितः भवतु।” ईश्वरः प्रत्यवदत्—“एषः अग्निः यः मम नेत्रे प्रविष्टः, पुनः कथं प्रत्यागच्छेत्? दूरं तं क्षिप्यामि, यथा इन्द्रं न बाधते।” एवं उक्त्वा शम्भुः तं हस्ते गृहित्वा लवणोदधौ क्षिप्तवान्, यत्र गङ्गायाः समुद्रे संगमः। तत्र स बालरूपं धृत्वा रुदितुं आरभत; तस्य क्रन्दनशब्देन पृथिवी पुनः पुनः कम्पितवती। स्वर्गः सत्यलोकः च तेन शब्देन बधिरः अभवत्; ब्रह्मा तं शब्दं श्रुत्वा, आश्चर्यचिह्नितः, तत्र आगतः। तत्र समुद्रस्य अंकः उपविष्टं बालं ददर्श; ब्रह्माणं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, समुद्रः अपि अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, शिरः नमित्वा बालं स्वस्य अंकः उपस्थापयत्। ततः ब्रह्मा उवाच—“कस्य अद्भुतः बालः अयं?” सृष्टिकर्तुः वचनं श्रुत्वा, समुद्रः प्रत्यवदत्; ब्रह्मा पुनः पप्रच्छ—“नदीपतिः, कुतः एषः महाबालः बालः प्राप्तः?” यस्य क्रन्दनेन देवाः, दानवाः, महाभुजङ्गाः भयभीताः अभवन्; समुद्रः उवाच—“ब्रह्मन्, गङ्गायां जातः, मम पुत्रः अयं।” ब्रह्मा उवाच—“जगद्गुरो, तस्य जन्मादिकं संस्कारं कुरु।” नारदः कथयति—एवं समुद्रे उक्ते, बालः, समुद्रस्य पुत्रः, ब्रह्मणः कमण्डलुं गृहित्वा पुनः पुनः कम्पितवान्; तस्य कम्पनात् नेत्रेभ्यः जलं निर्गतम्। यथाकथञ्चित् ब्रह्मा कमण्डलुं मोचयित्वा समुद्रं प्रति उवाच। ब्रह्मा उवाच—“यः जलं नेत्रेण धारितम्, तस्मात् सः 'जलन्धर' इति नाम्ना प्रसिद्धः भविष्यति। सः सर्वायुधविद्यायुक्तः, सर्वभूतैः अजेयः, केवलं रुद्रं विना। यत्रोत्पन्नः, तत्र गच्छतु।” नारदः कथयति—एवं उक्त्वा ब्रह्मा शुक्रं आह्वयित्वा तं राज्ये स्थापयित्वा, नदीपतिं नमस्कृत्य, अदृश्यः अभवत्। तदा समुद्रः, तं दृष्ट्वा, प्रसन्ननेत्रः, कालनेमिपुत्रीं वृन्दां पत्नीं कर्तुं याचितवान्। ततः असुराः कालनेमिना नेतृत्वे, हर्षपूर्णाः तं कन्यां समर्पितवन्तः। उत्तममित्रान् प्राप्त्वा, शुक्रसहितः, जलन्धरः पृथिवीं शक्तिशाली अधितिष्ठत्। एवं जलन्धरस्य जन्मवर्णनं समाप्तम्, श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे, कार्तिकमाहात्म्ये, पद्मपुराणस्य उत्तरखण्डे, षट्पञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंख्यायाम्। नारदः पुनः कथयति—यत्र तानि बीजानि क्षिप्तानि, तत्र त्रयः वृक्षाः उत्पन्नाः—धात्र्यः, मालत्यः, तुलस्यः, राजश्रेष्ठ। धात्र्यः धात्र्याः, मालत्यः मायाः, तुलस्यः गौरीः उत्पन्ना; ताः तमः, शुद्धता, रजः गुणैः युक्ताः। तौ वृक्षौ स्त्रीरूपे दृष्ट्वा, विष्णुः, राजन्, मोहितः, वृन्दा अद्भुतरूपेण आकर्षितः, विस्मितः अभवत्। मोहग्रस्तः, कामे मनः लग्नः, तौ दृष्ट्वा; तुलसीधात्र्यः अपि कामेन विष्णुं आलोकयत्। पूर्वं लक्ष्म्या शक्त्या समर्पितं बीजं, तस्मात् ताः स्त्रियः उत्पन्नाः; तासु एकया स्पर्धा उत्पन्ना। अतः सा 'बरबरी' इति नाम्ना, माधवेन निन्दिता; किन्तु धात्र्यः तुलस्यः विष्णुं सदा प्रहर्षयत्। विष्णुः दुःखं विस्मृत्य, ताभ्यां सह, प्रमुदितः, वैकुण्ठं गतः, सर्वैः देवैः पूजितः। अतः कार्तिकव्रते विष्णुपूजा तुलसीमूले विधानम्, सा हर्षप्रदा स्मृता। यत्र तुलसीवाटिका अस्ति, तद् गृहं तीर्थवत्; यमदूताः तत्र न प्रविशन्ति। तुलसीवाटिका सर्वपापं हरति, पुण्यं ददाति, कामान् पूरयति; ये उत्तमपुरुषाः तां रोपयन्ति, सूर्यं न पश्यन्ति। नर्मदादर्शनं, गङ्गास्नानं, तुलसीवाटिकासंयोगः—एते त्रयः तुल्याः स्मृताः। तुलसीं रोपयित्वा, पालयित्वा, सिंचयित्वा, दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, वाचामनःकायैः कृतं पापं दहति। यः हरिहरयोः तुलसीपत्रैः पूजनं करोति, सः गर्भं न याति, मुक्ति निश्चितं लभते। पुष्करादि तीर्थानि, गङ्गाद्यः नद्यः, वासुदेवादि देवाः, सर्वे तुलसीपत्रे निवसन्ति। यः तुलसीपुष्पमालया शोभितः प्राणान् त्यजति, विष्णुसंयोगं लभते—एषा सत्यं, सत्यं, राजश्रेष्ठ। यः तुलसीमृत्तिकां शरीरं उपलिप्य प्राणान् त्यजति, यमः अपि तं द्रष्टुं न शक्नोति, शतपापयुक्तं अपि। यः तुलसीकाष्ठसन्दनं धारयति, तस्य देहे पापं न स्पृशति, लोके कर्मणि स्थितस्य अपि। यत्र तुलसीवाटिकाया छाया अस्ति, तत्र पितृयज्ञं कर्तव्यम्; तत्र दत्तं अक्षयं भवति। राजश्रेष्ठ, यः धात्र्यः छायायां पिण्डदानं करोति, तस्य नरकस्थाः पितरः तृप्तिम् यान्ति। यः धात्र्यः फलं शिरसि, हस्ते, मुखे, शरीरे स्थापयति, सः हरिः एव ज्ञेयः।