सर्वेभ्यः नमः। अद्य अहं पद्ममहापुराणस्य उत्तरखण्डे कर्तिकमासमहात्म्ये श्रीकृष्णस्य सत्यभामा-संवादे वर्णितं व्रतविधिं तथा शालग्रामपूजनस्य माहात्म्यं एकस्मिन् सुस्पष्टे, श्रद्धायुक्ते, संस्कृतनिबन्धे कथयामि। एकः धर्मनिष्ठः पुरुषः, स्वसंपत्त्यानुसारं स्वस्य सुवर्णमयीं प्रतिमां निर्माप्य तां शय्यायां स्थापयित्वा, माल्यादिभिः सम्यक् पूजयति। शय्यायां च आसनं, पादत्राणं, छत्रं, युग्मवस्त्रं, उपानहौ, यज्ञोपवीतं, पुष्पाणि चान्यानि उपहाररूपाणि व्यवस्थितानि कुर्वन्। एवं शय्याविषये निश्चित्य, ब्राह्मणेषु प्रणम्य, तेषां अनुमतिं याचते—"अहं विष्णुलोकं गच्छामि" इति। ततः सः श्रेष्ठपुरुषः निर्मलां विष्णोः प्राप्तिं लभते; बारं बारं उद्घोष्यते यः ब्राह्मणाः मण्डपे स्थिताः, ते स्तुत्याः। द्विजश्रेष्ठ, यदि मन्त्राणां, विधीनां, वा अन्यस्य कस्यचित् अभावः अपि स्यात्, तदा सर्वं ब्राह्मणवचनस्य कृपया पूर्णत्वं यान्ति; एवं मासव्रतस्य विधिः सम्यक् निरूपितः। एवं पद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे कर्तिकमासमहात्म्ये श्रीकृष्ण-सत्यभामा-संवादे एकोनविंशतितमः अध्यायः "मासव्रतवर्णनम्" इति नाम्ना समाप्तः। ततः शूतः आह—"एतानि वचनानि श्रुत्वा पावकः पुनः पृष्टवान्; हे तपस्विनः, शालग्रामपूजनस्य विस्तारं शृणुत।" कार्तिकेयः उक्तवान्—"भगवन्, योगिश्रेष्ठ, सर्वधर्मान् श्रुतवान्; शालग्रामपूजनस्य विस्तारं कथय, प्रभो।" ईश्वरः प्रहर्षेण उक्तवान्—"साधु, साधु, महाबुद्धे, यत् त्वं मां पृच्छसि; अतः अहं तव कथयिष्यामि, स्नेहयुक्त! शृणु।" शालग्रामशिलायां, हे महासेन, सर्वं जगत्, चराचरं, सदा एकत्र निवसति। यः शालग्रामशिलां पश्यति, प्रणमति, स्नापयति, पूजयति वा, सः यज्ञकोटिगुणं पुण्यं, गोदानकोटिफलं च लभते। यः एतत् उपेक्षते, तस्य गर्भवासः अत्यन्तं भीषणः; किन्तु यः विष्णोः शालग्रामशिलातोयम् सदा पिबति— सदा कामेषु आसक्तः अपि, भक्तिहीनः अपि, शालग्रामशिलां पूजयन् अक्षरं परमं प्राप्नोति। शालग्रामप्रतिमानाशनं कोटिविनाशं जनयति; किन्तु स्मरणं, जपं, ध्यानं, पूजनं, प्रणामं वा शिलायाः— शालग्रामशिलादर्शनात् बहूनि पापानि पलायन्ति, यथा वनमध्ये सिंहदर्शनात् मृगसमूहः भीतः पलायते। यः शालग्रामशिलायां भक्त्या वा अभक्त्या वा प्रणमति, सः मोक्षं प्राप्नोति। यः शालग्रामशिलां सदा पूजयति, तस्य यमस्य, मृत्योर्, जन्मनः वा भयम् नास्ति। सुगन्धैः, पाद्येन, उपहारैः, दीपैः, धूपैः, लेपनैः, गीतैः, वाद्यैः, स्तुतिभिः—एवं शालग्रामशिलायाः पूजनं क्रियते। यः भक्तियुक्तः शालग्रामशिलां कलियुगे पूजयति, सः विष्णुलोके सहस्रकोटियुगपर्यन्तं वसति। केवलं भावेन कृतं शालग्रामशिलायाः प्रणामं अपि—मम भक्ताः भूमौ मानवजन्मन् स्थातुं कथं शक्नुवन्ति? ये मम भक्ताः, किन्तु महापापिनः, ये मम प्रभु वासुदेवाय न प्रणमन्ति, ते मम भक्ताः न स्युः, पापमोहिताः एव। मम भक्तः अपि यदि एकादश्यां खादति, सः मम घातकः भवति, निश्चयेन घोरतमं तमः नरकं यान्ति। शाललिङ्गस्य स्पर्शः कर्तव्यः, अन्यः शुद्ध्युपायः न विधीयते। विष्णुप्रियं तिथिं अहं अपि प्रियं मन्ये। यः तस्मिन्नेव तिथौ उपवासं न करोति, सः चाण्डालात् अपि अधिकं पापी; किन्तु शालग्रामशिलायां, पुत्र, अहं सदा निवसामि। यः भक्त्या मया प्रदत्तं स्थानं लभते, तत् मम स्वं धाम; यः सहस्रकोटिपुष्पैः मां पूजयति, तस्य फलं— तत् फलं शालग्रामशिलापूजनात् कोटिगुणं भवति। ये मर्त्याः मां पूजयन्ति न, न प्रणमन्ति च। ये मर्त्यलोकं शालग्रामशिलापूजनं न कृतवन्तः; किन्तु यः मम पूजनं शालग्रामशिलायाः पुरतः करोति— सः विंशत्याः युगानां पर्यन्तं मया पूजितः भवति। शतशः लिङ्गानां पूजनं विष्णुभक्तिहीनं किम् प्रयोजनम्? यदि शालग्रामशिलायाः प्रतिमा न पूज्यते, तदा मम पत्रं, पुष्पं, फलम्, जलं वा अयोग्यं भवति। शालग्रामशिलायाः पुरतः सर्वं शुद्धं भवति। यदि द्विजः अन्यदेवतायै नiveditam खादति, तदा चान्द्रायणप्रायश्चित्तं कुर्यात्। केशवाय नiveditam खादन् अनन्तयज्ञफलम् लभते; भगवत्पादोदकं अपि महापापानि अपि शुद्धयति। शङ्खोदकेन अपि शुद्धिः निःसन्देहं भवति; किन्तु यः शिवभक्तः विष्णुपूजनं न करोति— यः द्वेषं धारयति, सः चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं युगानां नरकं यान्ति; यदि गृहस्थः वरिष्ठतपस्विनं क्षणमपि विश्रामयति— तदा अष्टकुलानां पितरः अमृतभोजिनः भवन्ति; किन्तु अधमपुरुषः संसारसागरस्य निमग्नः अधः पतति। ये कृष्णपूजनं सहस्रकोटिवर्षाणि उपेक्षन्ति, शालग्रामलिङ्गैः स्नेहपूर्वकं पूजनं कुर्वन्ति अपि— सांख्ययोगेन मोक्षं न प्राप्नुवन्ति; यः सहस्रकोटिलिङ्गानां दर्शनं, पूजनं, स्तवनं करोति— सः एकस्य शालग्रामशिलायाः पुण्यं लभते; यः द्वादशशालग्रामशिलाः वैष्णवः प्रतिदिनं पूजयति— तस्य पुण्यं मया अपि न गणनीयम्; सहस्रकोटिलिङ्गपूजनं गङ्गातटे कृतम् अपि, वा काशीमध्ये अष्टकुलपर्यन्तं वासः, तद् फलं एकदिनेन लभ्यते; वैष्णवः पूजयति चेत्, अधिकं किम् वक्तव्यम्? नाहं, न ब्रह्मा, न अन्ये देवाः, तस्य पुण्यस्य गणनां कर्तुं शक्नुवन्ति; अतः, पुत्र, मम भक्ताः शालग्रामशिलायाः भक्त्या पूजनं कुर्युः, मम प्रीत्यर्थम्। एवं श्रीपद्ममहापुराणे कर्तिकमासमहात्म्ये शालग्रामपूजनस्य माहात्म्यं श्रीकृष्णस्य वचनैः, ईश्वरस्य उपदेशैः, सुस्पष्टं, श्रद्धायुक्तं च निरूपितम्।