सांख्ययाज्ञिकतर्किकाः शब्दाशब्दविचारिणः द्वितीयदिने मलात् शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, तस्मात् स दिनः शुद्धः इति स्मर्यते। श्रीकृष्णस्य जन्मना त्रयो लोकाः विशुद्धाः अभवन्; नभस्यामासे निर्दिष्टे दिने सा तिथि विद्वद्भिः शुद्धा इति कथ्यते। अग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः, आज्यपाः, सोमपाः च—एते पितरः स्वर्गस्थैः प्रेतैः सह सम्बद्धत्वात् 'प्रेतविचारिणः' इति कथ्यन्ते। पितरः 'प्रेताः' इति नाम्ना ज्ञायन्ते, तेषां गमनं तस्मिन दिने भवति; पुत्रैः पौत्रैः दुहितृपुत्रैश्च तैः तर्पणमन्त्रैः पूज्यन्ते। तर्पणदानयज्ञैः तुष्टाः सन्तः ते प्रयान्ति; अतः 'प्रेतविचारः' इति सः दिनः प्रसिद्धः। महापक्षे पृथिव्यां प्रेतविचारः दृश्यते। अत एव, मयूरध्वज, सः 'प्रेतविचारः' इति कथ्यते; तस्मिन दिने यमस्य होमेन पूजनं पुरुषैः क्रियते। एवं सः 'यमद्वितीया' इति प्रख्यातः; सत्यं सत्यं मया उक्तम्। ये पुरुषश्रेष्ठाः कार्तिकमासस्य एतद्वैभवं शृण्वन्ति, तेषां कार्तिकस्नानसमुत्थं पुण्यं नूनं जायते। शुक्लपक्षद्वितीयायां कार्तिके प्रातःकाले यमं पूजयेत्; भानुद्वितीयायां स्नात्वा यमलोकं न पश्यति। हे शौनक, कार्तिकस्य शुक्लद्वितीयायां यमुनया स्वगृहे यमः पूजितः, भोजितश्च। द्वितीयायां तिथौ महातर्पणं भवति, नरकगामिनः तेन तुष्टाः सन्तः पापविनिर्मुक्ताः सर्वबन्धनैः विमुच्यन्ते। ये आशावन्तः तुष्टाश्च सन्ति, ते यथाकामं तिष्ठन्ति; तेषां यमलोके महोत्सवः सम्पद्यते, यः सुखदायकः भवति। एवं एषा 'यमद्वितीया' त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; तस्मात् विद्वन्, तस्मिन दिने स्वगृहे न भोज्यम्। स्नेहेन भगिन्याः प्रदत्तं भोजनं भुञ्जीत, यः बलवृद्धिकरं भवति; भगिन्यैः सम्यक् दानानि दातव्यानि। सुवर्णं, आभरणानि, वस्त्राणि, पूजनं, आतिथ्यं च पत्न्या सह सम्यक् भुञ्जीत; ततो भगिन्याः हस्तात् भोजनं गृह्णीयात्। सर्वासां भगिनीनां हस्तात् पौष्ठिकं भोजनं भुञ्जीत; ऊर्जशुक्लद्वितीयायां यमः पूज्यते, तुष्टश्च भवति। महिषासनस्थं दण्डगदाधरं प्रहृष्टगणपरिवृतं संयमस्वरूपं तम् यमं नमामि। ये पुरुषाः विवाहिता भगिन्यः वस्त्रादिदानेन तुष्टाः कुर्वन्ति, तेषां वर्षपर्यन्तं न कलहो न रिपुभयम्। ते धन्याः, कीर्तिमन्तः, दीर्घायुषः, धर्मकामार्थसंपन्नाश्च भवन्ति; हे निष्पाप, एतत् सर्वं रहस्यं मया सम्पूर्णं व्याख्यातम्। यस्मिन् दिने यमराजा भगिन्या यमुनया भोजितः, तस्मिन्नेव दिने भगिन्याः स्नेहेन यः भोजनं गृह्णाति, सः उच्चतमां श्रीं, सम्पत्तिं, सौभाग्यं च प्राप्नोति। एवं श्रीपद्ममहापुराणस्य उत्तरखण्डे कार्तिकमाहात्म्ये द्विशतद्वयोत्तरद्विशतितमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, कार्तवीर्यार्जुनः पप्रच्छ—हे मुने, किं कारणं यत् मांघस्नाने एतादृशं अद्भुतं वैभवं वर्णितम्? कथं चणडालः एकेन कृत्येन पापात् विमुक्तः, अन्येन स्वर्गं गतः, मांघव्रतेन कियद् पुण्यं लब्धवान्? एतद् वक्तुमर्हसि, जिज्ञासामि हि। दत्तात्रेय उवाच—जलस्य स्वभावतः शुद्धता, निर्मलता, शुक्लता च शुद्धानां हिताय; जलं मलं नाशयति, तापं हरति, सर्वभूतान् रक्षति, पुष्णाति, जीवयति च। सर्वेषु वेदेषु जलं 'नारायण' इति कथ्यते; यथा सूर्यः ग्रहेषु श्रेष्ठः, चन्द्रमा तारासु, तथा मांघमासः सर्वकर्मसु श्रेष्ठः। यदा सूर्यः मकरराशौ स्थितः, तदा मांघमासे प्रभाते गोष्पदपरिमितेऽपि शुद्धे जले स्नानं कृत्वा पापिनः अपि स्वर्गं यान्ति। एष योगः त्रिषु लोकेषु दुर्लभः; यदि न शक्नोति, त्रिदिनं स्नानं कुर्यात्। अथवा यदि न शक्नोति, दरिद्र्यनाशकामनया किंचित् दद्यात्; एवं मांघे त्रिः स्नानात् धन्यः, दीर्घायुषः च भवति। पञ्चदिनं सप्तदिनं वा, फलं चन्द्रवद् वर्धते; यदा सूर्यः मकरं प्रविशति, पुण्यं जनानां वर्धते, धर्मं च ददाति। स्नानदानादिकर्मसु सर्वे शुभकर्माणि, अतिथिसेवायाम् अपि, कर्तुः अत्राक्षय्यं शाश्वतं स्थानं प्रयच्छन्ति। अतः मांघे बहिः स्नानं कुर्यात्, स्वहितकामः; अधुना मांघस्नानस्य परमं नियमं वक्ष्यामि। श्रेष्ठः पुरुषः किञ्चित् व्रतम् आरभेत; उत्तमफलार्थं किञ्चित् आहारं त्यजेत्। भूमौ शयीत, तिलैः सर्पिषा होमं कुर्यात्, विष्णुं वासुदेवं त्रिः पूजयेत्। अखण्डदीपं माधवाय दद्यात्; समिधः, कंबलानि, वस्त्राणि, पादुके, कुंकुमं, सर्पिः च दद्यात्। तैलं, कर्पासं, वात्यः, कर्पासपटलानि, वस्त्राणि, अन्नं च शक्त्यनुसारं मांघे दद्यात्। यवपरिमितं सुवर्णं वेदवित्क्ते दद्यात्; तत् दानं सागरवद् अक्षयं सदा भवति। अन्यस्य अग्निं नोपयुञ्जीत, दानं न गृह्णीयात्; मांघान्ते राजा ब्राह्मणान् शक्त्या भोजयेत्। स्वहितकामः तेषां दक्षिणां दद्यात्; मांघसमाप्तिं एकादश्यां यथा आचरितव्यम्। श्रद्धावान् एतत् आचरेत्, अक्षयस्वर्गलाभकामः, अनन्तपुण्यसंपत्त्यर्थं, विष्णुप्रीत्यर्थं च। यदा सूर्यः मकरराशौ मांघे तिष्ठति, हे प्रभो, गोविन्द, अच्युत, माधव, एतेन स्नानेन उक्तफलप्रदः भव। एवं श्रीपद्मपुराणोक्तं कार्तिकमाहात्म्यं च मांघमाहात्म्यं च शास्त्रानुसारं संक्षेपेण सम्यक् प्रवृत्तम्।