भिष्मः पुलस्त्यं ब्रह्मर्षिं प्राञ्जलिरुवाच—“भगवन्, विष्णोः त्रैविक्रम्यस्य चरितं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि; तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापानि नश्यन्ति।” तं स पृष्ट्वा पुलस्त्यः, “साधु पृष्टं त्वया, नरश्रेष्ठ,” इत्युक्त्वा, कथनाय प्रावर्तत—“शृणु, यथा पुरा कृतयुगे देवानां हितार्थं विष्णुः यज्ञशैलं गत्वा तत्र स्वपदानि न्यपातयत्। तस्मिन्नेव काले, पृथिव्या रक्षार्थं विष्णुः प्रवृत्तः, यतो हि सर्वं स्वर्गलोकं बलिनः दानवाः जित्वा स्वाधीनं कृतवन्तः। तैः सह देवान् च इन्द्रं च विजित्य, दानवाः त्रिलोक्यां स्वामित्वं प्राप्य, यज्ञभोक्तारः अभवन्। एषां सर्वेषां कर्ता बाष्कलिः नाम दानवः, महाबलः, यः तदा चराचरमिदं जगत् त्रिषु लोकेषु विजित्य स्वाधीनं कृतवान्। तदा इन्द्रः परमविपत्तिम् आपन्नः, जीवितमप्यवमन्य, चिन्तयामास—‘अयं बाष्कलिः दानवराजः मम युद्धे अजेयः।’ ब्रह्मणा स्वर्गवासिभ्यः दत्तवरप्रभावात्, अहं ब्रह्मलोकस्थितैः देवैः सर्वतः पीडितः। नान्यं शरणं पश्यामि; तस्मात् भगवन्तं शरणं गच्छामि। इत्यालोच्य, स देवराजः सर्वैः अमरैः परिवृतः शीघ्रं ब्रह्मणः स्थाने जगाम। स ब्रह्मलोकं प्राप्य, तैः सह तत्र स्थितः, जगतः आपदं परमदुःखं ब्रह्मणे निवेदयामास—‘भगवन्, किं न जानासि अस्माकं भीतिहेतुम्? त्वया दत्तवरप्रभावात् दैत्यैः सर्वं हृतं, बाष्कलिः च दुष्टः सर्वं कृतवान्, इति सर्वं निवेदितं मया। त्वं शीघ्रं कर्तव्यम् आचर, पितामह, जगतः शान्त्यर्थं यत्कर्तव्यं, तद्विचार्यताम्। यज्ञादिकाः क्रियाः वेदविहिताः, स्मार्ताः, अन्याश्च, सर्वे दृष्ट्वा अनुष्ठातुं न शक्यन्ते; तेन अस्माकं हानिः प्रतिदिनं वर्धते। यथा लोके स्वार्थपरः जनः स्वार्थमुक्त्वा भाषते, तथा वयं त्वां निःस्वार्थं निवेदितवन्तः। यः किञ्चिदुपकारं प्राप्य, प्रतिदानं न ददाति, तस्य बुद्धिः व्यर्था। यश्च परोपकारेण दग्धः, निरलज्जः, असत्यः, पुनः पापकर्म कृतवान्, स नरकवासं लभते। केवलं प्रतिदानात् साधुत्वं न सिध्यति; ये स्वार्थनिष्ठाः, ते तथा न कुर्वन्ति। यदि कश्चित् अस्मिन्लोके स्थानं न प्राप्नोति, तस्य हृदयं शतधा विदीर्णं स्यात्, तर्हि तृप्तिं न लभते। यत्र यत्र गन्तव्यमस्ति, तत्र तत्र अस्मान् उद्धर, तस्य शक्तिं प्रवर्तयितुं साधनं ब्रूहि। यथावदवगम्य मया लोको दृष्टः—अधीत्यागः, यज्ञोच्चारणस्य त्यागः, उत्सवमङ्गलक्रियाणां परित्यागः। विद्यायाः परित्यागः, व्यवहारस्य त्यागः, धर्मनियमस्य परित्यागः, केवलं प्राणमात्रेण स्थितिः। जगत् दुःखमापन्नं, पुनः च अधिकं दुःखमुपगतम्; वयं च क्लान्तिमुपगताः। तदा ब्रह्मा उवाच—‘जानाम्यहं बाष्कलिं, स ब्रह्मदत्तवरप्रभावात् गर्वितः; स त्वया अजेयः, केवलं विष्णुना साध्यः। ततः ब्रह्मा आत्मनं निगृह्य, समाधिं प्रविश्य, केवलं ध्यानात् चतुर्भुजं विष्णुं प्रादुरासीत्। स्वयम्भुवे ध्यानं कुर्वति, अल्पे काले, सर्वेषां पश्यतां, स विष्णुः तत्रैव आगतः। विष्णुः उवाच—‘ब्रह्मन्, तव ध्यानं त्यज; अहं तेन आकृष्टः आगतः। यस्मिन्नर्थे त्वं मां ध्यायसि, तस्मिन्निमित्ते आगतः। ब्रह्मा उवाच—‘एषा महती कृपा, भगवतः साक्षात् आगमनम्; त्वत्तः अन्यस्मात् का लोके चिन्ता स्यात्? मम सृष्टिः जगत्कारणायैव कृताऽस्ति, जगदपि तव; अतः न विस्मयः। त्वया जगत् रक्षितव्यम्; केवलं रुद्रः संहरिष्यति। अस्मिन्स्थिते लोके, महात्मनः इन्द्रस्य, त्रिलोक्यराज्यं चराचरयुक्तं बाष्कलिना हृतम्; तव सेवकाय, केशव, मन्त्रदानं कुरु। वासुदेवः उवाच—‘त्वया दत्तेन वरेण स अजेयः जातः; किन्तु बुद्ध्या स विजेयः, असौ दानवः अत्र बन्धनीयः। अहं वामनरूपं धारयिष्यामि, दानवानां नाशाय; अयं च मया सह बाष्कलस्य गृहम् यायात्। तत्र गत्वा, अयं मम कृते तं वरं याचेत—‘त्रीणि पादविक्रमान् भूमेः, वामनाय ब्राह्मणाय दत्तुमर्हसि।’ एष मे याचितः, तं त्वं दातुमर्हसि। इन्द्रः उक्तवान्—‘स दानवराजः स्वजीवनमपि दास्यति।’ तस्मात्, तस्मात् दानवाद् तं दत्तं प्राप्त्वा, पितामह, तं बन्धय, च प्रयत्नेन पातालवासं कुरु। वराहरूपं धारयित्वा, तस्य दुष्टस्य नाशाय, अहं भविष्यामि—न संशयः। त्वं शीघ्रं गच्छ, इन्द्र। एवं उक्त्वा, स तत्रैव अन्तर्धानमगात्; किञ्चित्कालानन्तरं, विष्णुः अदितेः गर्भं प्रविष्टः। तदा, विष्णोः सर्वलोकाधारस्य गर्भप्रवेशे, अनेके भीषणाः अपशकुनाः प्रादुरभवन्। किन्तु तस्मिन्नेव काले, शुभः, बलवान्, गन्धाढ्यः मालतीपुष्पवायुः प्रववौ, सर्वं लोकं हर्षयन्।