स तदा लोकस्य आपत्तिं, परमां विपत्तिं समुपस्थितां, देवमिदं प्राह—"किं न जानासि, भगवन्, भयस्य अस्य कारणम्?" सर्वं दैत्यैः हृतम्, भगवन्, तव दत्तवरप्रभावात्; सर्वं ते निगदितम्, बाष्कलेः दुष्टतां च सह। त्वं पितरः, प्रपितामहः अस्माकं, विलम्बं विना कार्यम् आचर; देवेश, लोकशान्तये किमत्र कर्तव्यमिति विचिन्त्य। यदा ते पश्यन्ति, तदा वैदिकस्मार्तादिकानि कर्माणि न निष्पाद्यन्ते; तेन अस्माकं हानिः प्रतिदिनं वर्धते। यथा सामान्यः स्वहितं चिन्तयन् भाषते, एवं वयं त्वां नित्यं निष्कपटम् अवेदयाम। यदि अन्यस्मात् उपकारं प्राप्य, न सहस्रगुणं प्रत्युपकारं करोति, तस्य बुद्धिः व्यर्था। यः परोपकारेण संतप्तः, निर्लज्जः, असत्यः, पुनः पापकर्मा, स नरकेषु वसति। केवलं प्रत्युपकारेण पुण्यं न लभ्यते; येषां चित्तं केवलं स्वार्थे स्थिरं, ते एवं न कुर्वन्ति। यदि कश्चन अस्मिन दुःखमये लोके स्थानं न लभते, तस्य हृदयं शतधा विदीर्णमपि, न तृप्तिं विन्दति। यत्र यत्र गन्तव्यं मम, तत्र अस्मान् उद्धर, येन उपायेन तस्य तेजः प्रवर्तयेत्, तं ब्रूहि। यथावर्णितं मया दृष्टं च, लोकेऽस्मिन्—नाध्ययनं, न स्वाध्यायो, न उत्सवा, न शुभकर्माणि, सर्वं उपशान्तम्। विद्याम् उत्सृज्य, व्यवहारान् परित्यज्य, धर्मस्य परित्यागात्, केवलं प्राणमात्रं शेषम्। लोको दुःखं प्राप्तः, पुनश्चातिदुःखं; अस्मिन्काले वयं क्लान्ताः अभवाम। तदा ब्रह्मा उवाच—"जानामि अहं बाष्कलिं तव दत्तवरप्रभावात् गर्वितम्; स तव दुष्प्राप्यः, केवलं विष्णवे स प्राप्तव्यः।" एवमुक्त्वा ब्रह्मा आत्मनिग्रहं कृत्वा, ध्यानमासीत्; तस्य ध्यानात् एव चतुर्भुजः प्रादुरभूत्। क्षणमात्रेण, स्वयम्भुविना ध्यातः सन्, स विष्णुः सर्वैः निरीयमानः, तत्रैव आगतः। विष्णुः उवाच—"ब्रह्मन्, ध्यानं संत्यज; तव ध्यानहेतोः अहं आगतः। यदर्थं त्वं मां ध्यायसि, तदर्थमेव आगतः अस्मि।" ब्रह्मा उवाच—"एष महान् उपकारः, भगवतः आगमनम्; कोऽन्यः लोकहिते तादृशं चिन्तां कुर्यात्, भगवन्? मम सृष्टिः अपि लोकस्यार्थे कृता; लोकोऽपि तव एव, अतो न विस्मयः। त्वया एव लोकः रक्षितव्यः; केवलं रुद्रः संहारकर्त्ता। अस्मिन्सति लोके, अस्य महात्मनः इन्द्रस्य—" त्रैलोक्यं, चराचरं च, बाष्कलेन हृतम्; तव भक्ताय, केशव, मन्त्रदानं कर्तव्यम्।" वसुदेवः उवाच—"तव वरदानात् स दानवः अबाध्यः जातः; किन्तु बुद्ध्या स विजेयो, अत्रैव असुरो बन्धनीयः। अहं वामनरूपं धारयिष्यामि, दानवविनाशकः; अयं मया सह बाष्कलालयं गच्छतु। तत्र गत्वा, अयं मम कृते, भूमिं त्रिपदव्यां याचयेत्—'राजन्, वामनाय ब्राह्मणाय त्रिपदभूमिं देहि।' दातव्यं, भाग्यवतां श्रेष्ठ; एष याचना मया कृता। इन्द्रेण उक्तम्—स दानवेश्वरः स्वजीवनमपि दास्यति। तस्मात् तस्मात् दानवात् दत्तं लब्ध्वा, प्रपितामह, तं बन्धयित्वा, प्रयत्नेन पातालवासं कुरु। वराहरूपं धारयित्वा, तस्य दुष्टस्य विनाशाय, अहम् एव भविष्यामि—न संशयः। शीघ्रं गच्छ, इन्द्र।" इत्युक्त्वा स तत्रैव अदृश्यः अभवत्; ततः काले किञ्चित् अतीते, विष्णुः अदितेः गर्भं प्रविष्टः। विष्णोः, जगदाधारस्य, गर्भप्रवेशे, घोराणि अनेकानि अपशकुनानि प्रादुरभवन्। तदा शुभश्च बलवान् अपि शकुनः अभवत्—मालतीपुष्पगन्धयुक्तः, रमणीयः, सुगन्धितः वातः ववौ। ततः, नियतसमये, विधिना, सर्वभूतदयानिधिः, सुरहितकाम्यया, निर्मलविपुलकेशः, उदयचन्द्रशङ्खसदृशप्रभः, देवेशः अदितेः सुतत्वेन जातः। विष्णोः अवतरणे, सिद्धमुखानि, देवानाम्, असुराणां च, विमलानि, तेजस्विनि अभवन्; वातैः धूलिः प्रशमिता, दिवा अपि उज्ज्वला जाताऽभूत्। अदितिः महाराज्ञी, दिव्यगर्भं वहन्ती, गुरुभारात् शनैः चलन्ती, श्रान्तमुखी, शिथिलगमना, गूढगर्भभारदुःखिता। तदा, नारायणस्य गर्भप्रवेशे, भूतभविष्ययोः संयोगेन, सर्वे जनाः तदा, अकामत एव, कामान् आप्नुवन्। वातः शनैः ववौ, वर्षा अपि अभवत्, पर्वतानि उत्पेदिरे; निर्जनमार्गेषु, दिक्षु च, जनानां मध्ये, सत्यम् अभवत्। यदा धूलिः आकाशे व्यसृज्यत, तमः शनैः नष्टम्; विष्णोः गर्भस्थितौ, तदा द्वेषबुद्धिः अभवत्। पश्य, राजन्, देवमातुः आदेशम्; किमर्थं अनुक्रमेण कथयामि? त्र्यलोक्यं तरिष्यामि। स बाष्कलिं दानवेशं पातालवासं करिष्यामि; इन्द्राय सम्पदं सौन्दर्यं च दत्तम्। दानवानां विनाशाय, केवलं अहं समर्थः; शरवृष्टिं, रथचक्राणि च बहूनि क्षिप्स्यामि। नानाप्रहरणगणांश्च दानववधाय; देवाः स्वर्गे निवसन्ति, दानवाश्च अधःलोके।