महात्मभिः निन्दितः अहं केषु लोकेषु गमिष्यामि? इति चिन्तयन्, स दुःखेन गलितकण्ठः, उभाभ्यां हस्ताभ्यां मुखं संवृत्य, अश्रुपूरितलोचनः, इदं वचनं उवाच। "नाहं रामं कर्मणा, मनसा, वाचा वा कदापि अपकारं कृतवान्। हे देवि, त्वदीयानि पादौ स्पृशामि—मम अन्यः कोऽपि शरणं नास्ति।" ततः सीता रामं प्रति उवाच—"कस्मात् त्वं भ्रातरं त्यक्तवान्? लक्ष्मणस्य, धनसंपद्वर्धनस्य, अयं अन्यायः परित्यज्यताम्, हे वत्स।" राघवः तदा सीतां प्रत्युवाच—"नाहं लक्ष्मणं परित्यजामि; स्वप्नेऽपि तस्य उपदेशं न अवमञ्ये, प्रियतमे।" "हे सुश्रोणि, अत्र देशे पूर्वं मया आचारः श्रुतः—अत्र सर्वे जनाः केवलं स्वहितपरायणाः एव दृश्यन्ते।" "ते परस्परं न पश्यन्ति, न च परस्परहितं वचनं शृण्वन्ति; पुत्राः पितॄन् न शृण्वन्ति, न च पितरः पुत्राणाम्।" "शिष्याः आचार्यवचनं न शृण्वन्ति, न च आचार्याः शिष्यानाम्; स्नेहः लाभे एव बद्धः, कोऽपि कस्यचित् प्रियः नास्ति।" एवं वदन्, स महतीं रेवां नदीं अगच्छत्; ककुत्स्थः भ्रात्रा सह सीतया च, तत्र स्नानं कृतवान्। पितॄन् देवांश्च तत्र जलं दत्त्वा, सूर्यं पुनः पुनः निरीक्ष्य, देवान् प्रध्यानयन् स्थितवान्। स्नानं कृत्वा, रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च, हिमगिरिकन्यया च गुहेन च सह, शोभमानः स्वगृहं प्रविवेश। भिष्मः उवाच—"भगवतः ब्रह्मणः, लोककर्तुः, कदा यज्ञारम्भः अभवत्? तद् मे वक्तुम् अर्हसि।" "कान् ऋत्विजः ब्रह्मणा नियुक्ताः? तेषां च के दानानि तेन महात्मना दत्तानि?" "यथावत् एव मे कथय, यथार्हम् एव; पितृयज्ञस्य विषये महदुत्सुकता मम जाताऽस्ति।" पुलस्त्यः उवाच—"मया पूर्वं उक्तं, यथा स्वायम्भुवेन मनुना सर्वे प्रजापतयः सृष्टाः; तस्मै उक्तं—'लोकं सृज।'" "सः स्वयम् पुष्करं गतवान्, यज्ञसामग्रीम् उपासृज्य, सर्वोपकरणानि संहृत्य, वह्निकुण्डे स्थितवान्।" "तत्र गन्धर्वाः सदा गायन्ति, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति; ब्रह्मा, उद्गाता, होतृ, अध्वर्यु—एते चत्वारः यज्ञं निर्वर्तयन्ति।" "प्रत्येकस्य त्रयः सहचराः स्वयमेव नियुक्ताः; ब्रह्मा, ब्राह्मणाच्छंसी, पोटा, अग्नीध्रः च।" "आन्वीक्षिकी, सर्वविद्या, ब्राही—एषां चतुष्टयं; उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः।" "एष द्वितीयः चतुष्टयः उद्गातुः उक्तः; होतृ, मैत्रावरुणः, अच्छावाकः च।" "ग्रावस्तुत् चतुर्थः अत्र, तृतीयः चतुष्टयः; अध्वर्यु, प्रतिष्ठातृ, नेष्ट्र, उन्नेत्र च।" "एष चतुर्थः चतुष्टयः उक्तः, हे शंतनुसुत; एते षोडश ऋत्विजः वेदविद्भिः कथ्यन्ते।" "त्रिशत् षष्टिः यज्ञाः स्वयम्भुवा सृष्टाः; तेषु सर्वेषु द्विजातयः एतानि नामानि पठन्ति।" "केचित् सदस्यं, त्रिसामा, अध्वर्युं च इच्छन्ति; नारदः ब्रह्मा नियुक्तः, गौतमः ब्राह्मणाच्छंसी।" "देवगर्भः पोटा, अग्नीध्रः देवलः; अङ्गिराः उद्गाता, पुलहः प्रत्युद्गाता।" "नारायणः प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः उक्तः उतृ; तस्मिन्यज्ञे भृगुः होतृ, वसिष्ठः मैत्रः।" "अच्छावाकः कृतुः नाम, ग्रावस्तुत् च्यवनः; पुलस्त्यः अध्वर्युः, शिबिः प्रतिष्ठातृ।" "बृहस्पतिः नेष्ट्र, शांशपायनः उन्नेत्र; धर्मः सदस्यः, पुत्रैः पौत्रैः बन्धुभिः च सह।" "भरद्वाजः, शमीकः, पुरुकुत्सः, युगन्धरः, एनकः, तीर्णकः, केशः, कुटपः च।" "गर्गः वेदशिराश्च, त्रिसामा अध्वर्युश्च; कण्वादयः, मार्कण्ड, गण्डि च।" "पुत्रैः पौत्रैः शिष्यैः बन्धुभिः च संयुक्ताः, तत्र अहर्निशम् अनिशम् कर्माणि कुर्वन्ति।" "मन्वन्तरस्य समाप्तौ, यज्ञस्य अवभृथः अभवत्; ब्रह्मणे दक्षिणा दत्ता, पूर्वदक्षिणा होतृ।" "पश्चिमदक्षिणा अध्वर्यु, उत्तरदक्षिणा उद्गात्रे; ब्रह्मणा त्रयो लोकाः एव दक्षिणा दत्ता।" "शतं गवां यज्ञसंपत्तये दातव्यम्, चत्वारिंशत् अष्टौ पशवः च।" "द्वितीयस्थाने चतुर्विंशतिः, तृतीयस्थाने षोडश शुभाः गाः दातव्याः।" "द्वादश अन्याः अग्नीध्रादिभ्यः दातव्याः; तैः सह ग्रामाः, दासीः, पशवः च।" "सहस्रभागान्नं अवभृथस्नाने दातव्यम्; यजमानः सर्वस्वं दद्यात्, इति स्वायम्भुवः उक्तवान्।" "ऋत्विजां सहायानां च दानानि स्वेच्छया दातव्यानि; विष्णुं आहूय, ब्रह्मा हर्षेण इदं वाक्यम् उवाच।" "सावित्रीं तुष्ट्वा, हे पुण्ये, ताम् आनय; सा त्वां दृष्ट्वा, शुभानने, न रुष्टा भविष्यति।" "मृदुयुक्तैः, हेतुसंयुक्तैः, सदा मधुरैः वाक्यैः त्वं भाषसे; तव जिह्वा अमृतवर्षिणी।" "यः तव वचनं न शृणोति, सः त्रिषु लोकेषु न दृश्यते; त्वं गन्धर्वैः सह गत्वा मम प्रियतमां आनय।