మనసా సర్వసిద్ధిః స్యాదన్యథా నాశమాప్నుయాత్ । నమసా సహితం కించిత్తదహంకార ఉచ్యతే
మనస్సుతో అన్ని సిద్ధులు సాధ్యమవుతాయి; లేకపోతే నాశనం కలుగుతుంది. నమస్కారంతో కూడిన కొంత అహంకారం అనుమతించబడుతుంది.
అహంకారేణ యుక్తస్య సుఖం కించిన్న విద్యతే । అహంకారవిమూఢాత్మా అంధే తమసి మజ్జతి
అహంకారంతో ఉన్నవానికి ఎలాంటి సుఖం ఉండదు. అహంకారముతో మాయలో పడిన ఆత్మ, అంధకారంలో మునిగిపోతుంది.
తస్మాన్న మనసా చాత్ర స్వాతంత్ర్యం ప్రతిషిధ్యతే । భగవత్పరతంత్రోఽసౌ తదాయత్తశ్చ జీవతి
అందువల్ల, ఇక్కడ మనస్సుతో స్వాతంత్ర్యాన్ని అనుమతించరు. అతడు భగవంతునికి ఆధీనంగా జీవిస్తాడు.
తస్మాత్సాధనకర్తృత్వం చేతనస్య న విద్యతే । ఈశ్వరస్యైవ సంకల్పాద్వర్త్తతే స్వచరాచరమ్
కాబట్టి, చైతన్యవంతుడికి సాధనలో కర్తత్వం ఉండదు. స్థిరచరములన్నీ భగవంతుని సంకల్పంతోనే జరుగుతాయి.
తస్మాత్స్వసామర్థ్యవిధిం త్యజేత్సర్వమశేషతః । ఈశ్వరస్య తు సామర్థ్యాన్నాలభ్యం తస్య విద్యతే
కాబట్టి, మన స్వంత శక్తిని ఆధారంగా చేసుకుని చేసే కార్యాలన్నిటిని పూర్తిగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే పరమేశ్వరుని శక్తితో ఆయనకు సాధ్యం కానిది ఏదీ లేదు.
తస్మిన్న్యస్తభరః శ్రీశే తత్కర్మైవ సమాచరేత్ । పరమాత్మా హరిస్స్వామీ స్వమహం తస్య సర్వదా
అందుకే, ఆ మహిమాన్వితుడైన శ్రీహరికి మన భారాన్ని అప్పగించి, ఆయన కోసమే కార్యాలు చేయాలి. పరమాత్మ అయిన హరిదేవుడు యజమాని, నేను ఎప్పుడూ ఆయనదే.
ఇచ్ఛాయా వినియోక్తవ్యస్తస్యైవాత్మేశ్వరస్య హి । ఇత్యేవం మనసా త్యక్తమహంతా మమతోర్జితమ్
మన కోరికలన్నింటినీ ఆ స్వయంగా ఆత్మకు అధిపతియైన దేవునికి అర్పించాలి. అలా మనసుతోనే 'నేను', 'నా' అనే భావాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి.
దేహేష్వహం మతిర్మూలం సంసృతౌ కర్మబంధనే । తస్మాన్మహదహంకారౌ మనసా వర్జయేద్బుధః
ఈ శరీరంలో 'నేను' అనే భావమే జనన మరణ చక్రానికి, కర్మ బంధానికి మూలకారణం. అందుకే, జ్ఞానులు గొప్ప అహంకారాన్ని, గర్వాన్ని మనసుతో విడిచిపెట్టాలి.
అథ నారాయణపదం వక్ష్యామి గిరజే శుభే । నారా ఇత్యాత్మనాం సంఘాస్తేషాం గతిరసౌ పుమాన్
ఇప్పుడు, ఓ శుభస్వరూపిణి గిరిజా, నేను నారాయణ పదార్థాన్ని వివరించబోతున్నాను. 'నారా' అంటే జీవుల సమూహం, వాటి లక్ష్యం ఆ పరమపురుషుడే.
త ఏవ చాయనం తస్య తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । సర్వం హి చిదచిద్వస్తు శ్రూయతే దృశ్యతే జగత్
ఆ జీవ సమూహాలే ఆయనకు మార్గం, అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. ఎందుకంటే, ఈ జగత్తులో చైతన్యవంతమైనవి, జడమైనవి అన్నీ వినబడతాయి, కనిపిస్తాయి.
యోఽసౌ వ్యాప్యస్థితో నిత్యం స వై నారాయణః స్మృతః । నారాశ్చేతి సర్వపుంసాం సమూహాః పరికీర్తితాః
ప్రపంచాన్ని అంతటిని వ్యాపించి, ఎప్పుడూ నిలిచి ఉన్నవాడే నారాయణుడు అని అంటారు. 'నారా' అనేది సమస్త ప్రాణుల సమూహం అని చెప్పబడింది.
గతిరాలంబనం తేషాం తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । నరాజ్జాతాని తత్వాని నారాణీతి విదుర్బుధాః
ఆ సమూహాలకు గమ్యం, ఆధారం ఆయనే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. జ్ఞానులు తత్వాలు 'నర' నుండి జనించాయని తెలుసు, అందుకే వాటిని 'నారాణి' అంటారు.
తాన్యేవ చాయనం తస్య తేన నారాయణస్స్మృతః । కల్పాంతేపి జగత్కృత్స్నం గ్రసిత్వా యేన ధార్యతే
ఆ జీవ సమూహాలే ఆయనకు మార్గం; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. కల్పాంతంలో జగత్తంతా ఆయనలో లీనమై, ఆయనద్వారా నిలబడుతుంది.
పునః సంసృజ్యతే యేన స వై నారాయణః స్మృతః । చరాచరం జగత్కృత్స్నం నార ఇత్యభి ధీయతే
ఆయన వల్ల మళ్లీ సృష్టి జరుగుతుంది; ఆయనే నారాయణుడు. చరాచర జగత్తంతా 'నార' అని పిలవబడుతుంది.
తస్య వాసం గతిర్యేన తేన నారాయణః స్మృతః । నారో నరాణాం సంఘాతస్తస్యాసావయనం గతిః
ఆయన నివాసం, గమ్యం అదే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. 'నార' అనేది జీవుల సమూహం, వారికి ఆయనే మార్గం, లక్ష్యం.
తేనాసౌ మునిభిర్నిత్యం నారాయణ ఇతీరితః । ప్రభవన్తి యతో లోకా మహాబ్ధౌ పృథుఫేనవత్
అందువల్ల మునులు ఎప్పుడూ ఆయనను నారాయణుడు అని పిలుస్తారు. ప్రపంచాలు ఆయన నుండి ఉద్భవిస్తాయి, విస్తారమైన సముద్రంలో పెద్ద నురుగు లాంటివి.
పునర్యస్మాత్ప్రలీయన్తే తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । యో వై నిత్యపదే నిత్యో నిత్యముక్తైకభోగవాన్
మళ్లీ అవన్నీ ఆయనలో లీనమవుతాయి; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. శాశ్వత స్థానంలో శాశ్వతుడైన, ఎప్పుడూ ముక్తుడై పరమానందాన్ని అనుభవించే వాడే ఆయన.
ఈశః సర్వస్య జగతః స వై నారాయణః స్మృతః । నారాయణః పరంబ్రహ్మ తత్వం నారాయణః పరమ్
సర్వ జగత్తుకు అధిపతి అయినవాడే నారాయణుడు. నారాయణుడు పరబ్రహ్మ, పరమసత్యం కూడా నారాయణుడే.
యచ్చ కించిజ్జగత్యస్మిన్దృశ్యతే శ్రూయతేఽపి వా । అంతర్బంహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాప్య నారాయణః స్థితః
ఈ లోకంలో కనిపించేది, వినబడేది, లోపలగానీ, బయటగానీ ఉన్నదంతా నారాయణుడు వ్యాపించి నిలిచివున్నాడు.
అపహతపాప్మా పురుషః సర్వభూతాంతరస్థితః । దివ్యఏకస్సదా నిత్యో హరిర్నారాయణోఽచ్యుతః
పాపరహితుడు, సమస్త ప్రాణుల్లో అంతర్యామిగా ఉన్నవాడు, ఒకటే దివ్య స్వరూపుడైన, శాశ్వతుడైన హరి, నారాయణుడు, అచ్యుతుడు.
యస్తు ద్రష్టా చ ద్రష్టవ్యం శ్రోతా శ్రోతవ్యమేవ చ । స్ప్రష్టా చ స్పర్శితవ్యశ్చ ధ్యాతా ధ్యాతవ్యమేవ చ
యవడే దర్శించేవాడు, దర్శించబడేవాడు, వినేవాడు, వినబడేవాడు, తాకేవాడు, తాకబడేవాడు, ధ్యానించేవాడు, ధ్యానించబడేవాడో వాడే.
వక్తా చ వాచ్యం జ్ఞాతా చ జ్ఞాతవ్యం చిదచిజ్జగత్ । తచ్చ సర్వం హరిః శ్రీశో నారాయణ ఉదాహృతః
వాడే మాట్లాడేవాడు, మాట్లాడబడేవాడు, తెలిసినవాడు, తెలిసినదీ, చైతన్యవంతమైనదీ, జడమైనదీ జగత్తు అన్నీ హరిదేవుడు, శ్రీశుడు, నారాయణుడు అని చెప్పబడతాయి.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స లోకాన్సర్వతో వ్యాప్య అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్
పురుషుడు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్ళు కలవాడు. ఆయన అన్ని లోకాలను అన్ని దిక్కులలో వ్యాపించి, వాటిని పది వేళ్ల పొడవు మించి నిలిచివుంటాడు.
యద్భూతం యచ్చ భవ్యం తత్సర్వం నారాయణో హరిః । ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేన విరాట్పుమాన్
ఏది గతంలో ఉన్నదో, ఏది భవిష్యత్తులో ఉండబోయిందో, ఆ అన్నీ నారాయణుడు, హరిదేవుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి, అన్నంతో జీవించే విరాట్ పురుషుడు కూడా ఆయనే.
స ఏవ పురుషో విష్ణుర్వాసుదేవోఽచ్యుతో హరిః । హిరణ్మయోఽథ భగవాన్సోఽమృతః శాశ్వతః శివః
ఆ పురుషుడే విష్ణువు, వాసుదేవుడు, అచ్యుతుడు, హరిదేవుడు. ఆయన స్వర్ణవర్ణుడు, భగవంతుడు, అమరుడు, శాశ్వతుడు, శుభుడు.
పతిర్విశ్వస్య జగతః సర్వలోకేశ్వరం ప్రభుః । హిరణ్యగర్భాః సవితా అనంతోఽసౌ మహేశ్వరః
ఆయనే విశ్వానికి అధిపతి, జగత్తుకు యజమాని, అన్ని లోకాలకూ ప్రభువు. ఆయనే హిరణ్యగర్భుడు, సవిత, అనంతుడు, మహేశ్వరుడు.
భగవానితి శబ్దోఽయం తథా పురుష ఇత్యపి । వర్త్తతే నిరుపాధిశ్చ వాసుదేవోఽఖిలాత్మని
భగవంతుడు అనే పదం, పురుషుడు అనే పదం కూడా ఆయన్నే సూచిస్తాయి. వాసుదేవుడు అన్ని జీవుల ఆత్మగా, ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా నిలిచివుంటాడు.
ఈశ్వరో భగవాన్విష్ణుః పరమాత్మా జగత్సుహృత్ । శాస్తా చరాచరస్యైకో యతీనాం పరమా గతిః
ఈశ్వరుడు, భగవంతుడు అయిన విష్ణువు పరమాత్మ, జగత్తుకు మిత్రుడు. ఆయనే చరాచరానికి ఏకైక పాలకుడు, యతులకు పరమ గమ్యం.
యో వేదాదౌ స్వరః ప్రోక్తో వేదాంతే చ ప్రతిష్ఠితః । తస్య ప్రకృతిలీనస్య యః పరః స మహేశ్వరః
వేదాలలో ప్రారంభంలో చెప్పబడిన స్వరం, చివర్లో స్థిరమైనదీ ఆయనే. ప్రకృతిలో లీనమైన ఆ పరమాత్మ మహేశ్వరుడు.
యోసావకారో వై విష్ణుర్యోఽసౌ నారాయణో హరిః । స ఏవ పురుషో నిత్యః పరమాత్మా మహేశ్వరః
ఆ రూపమే విష్ణువు, అదే నారాయణుడు, హరిదేవుడు. ఆయనే నిత్య పురుషుడు, పరమాత్మ, మహేశ్వరుడు.