జిత్వా మహేంద్రం దేవాంశ్చ స త్రైలోక్యేశ్వరోఽభవత్ । సర్వాంశ్చ యజ్ఞభాగాంశ్చ స్వయమేవాగ్రహీద్బలాత్
మహేంద్రుడిని, దేవతలను జయించి, మూడు లోకాలకు అధిపతిగా మారాడు. అన్ని యజ్ఞఫలాలను బలవంతంగా తనవిగా చేసుకున్నాడు.
త్రాతారం నాధిగచ్ఛంతి దేవతాస్తేన నిర్జితాః । తస్యైవ కింకరాః సర్వే గంధర్వా దేవదానవాః
ఆయన చేతిలో ఓడిపోయిన దేవతలకు ఎవరూ రక్షకుడిగా దొరకలేదు. గంధర్వులు, దేవతలు, దానవులు అందరూ అతని సేవకులయ్యారు.
యక్షాశ్చనాగాః సిద్ధాశ్చ సాధ్యాశ్చ వశవర్తినః । ఉత్తానపాదస్య సుతాం కల్యాణీం నామ కన్యకామ్
యక్షులు, నాగులు, సిద్ధులు, సాధ్యులు కూడా అతని ఆధీనంలోకి వచ్చారు. ఉత్తానపాదుని కుమార్తె అయిన కల్యాణిని అనే కన్యను ఆ మహాబలశాలి దైత్యరాజు శాస్త్రోక్తంగా పెళ్లి చేసుకున్నాడు.
ఉపయేమే విధానేన దైత్యరాజో మహాబలః । తస్యాం జాతో మహాతేజాః ప్రహ్లాదో దైత్యరాట్శుభే
ఆమె నుండి మహాతేజస్వి, శుభ్రుడైన ప్రహ్లాదుడు, దైత్యరాజు పుట్టాడు.
అనురక్తో హృషీకేశే గర్భవాసేఽపి యో హరౌ । సర్వావస్థాసు కృత్యేషు మనోవాక్కాయకర్మ్మభిః
ఆయన గర్భంలో ఉన్నప్పుడే హృషీకేశుడైన హరిని పరమ భక్తితో ప్రేమించాడు. అన్ని స్థితుల్లో, అన్ని పనుల్లో, మనసుతో, మాటతో, శరీరంతో ఆయన సేవలో నిమగ్నుడయ్యాడు.
నాన్యం జానాతి దేవేశాత్ప్రసన్నాత్మా సనాతనాత్ । స కాలేఽపి వినీతః సన్గురుగేహే వసత్సుధీః
ఆయన శాశ్వతుడైన దేవతాధిపతిని తప్ప మరెవరినీ ఎరుగడు. హృదయం పవిత్రంగా ఉండేది. చిన్నప్పుడే గురు ఇంట్లో ఉండగా వినయంగా, జ్ఞానంతో ఉండేవాడు.
అధీత్య సర్వవేదాంశ్చ శాస్త్రాణి వివిధాని చ । కస్యచిత్త్వథ కాలస్య గురుణా సహ దైత్యజః
అన్ని వేదాలు, వివిధ శాస్త్రాలు నేర్చుకున్న తరువాత, కొంతకాలం గడిచిన తర్వాత, ఆ దైత్య కుమారుడు తన గురువుతో కలిసి—
పితుః సమీపమాగత్య వవందే వినయాన్వితః । తం పరిష్వజ్య బాహుభ్యాం తనయం శుభలక్షణమ్ । అంకే నిధాయ దైత్యేంద్రః ప్రోవాచేదం సువిస్మితమ్
తండ్రి సమీపానికి వచ్చి వినయంగా నమస్కరించాడు. తండ్రి అతన్ని రెండు చేతులతో ఆలింగనం చేసి, తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు.
హిరణ్యకశిపురువాచ- ప్రహ్లాద చిరకాలం త్వం గురుగేహే నివేశితః । యదుక్తా గురుణా విద్యా తన్మమాచక్ష్వ సువ్రత
హిరణ్యకశిపుడు ఇలా అన్నాడు: "ప్రహ్లాదా, నువ్వు చాలా కాలంగా గురు ఇంట్లో ఉన్నావు. గురువు నీకు ఏ విద్య చెప్పాడో నాకు చెప్పు, ఓ ధీరుడా!"
రుద్ర ఉవాచ- ఇతి పృష్టః స్వపిత్రా వై ప్రహ్లాదో జన్మవైష్ణవః । ప్రాహ దైత్యేశ్వరం ప్రీత్యా వచనం కలుషాపహమ్
రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: తండ్రి అడిగినప్పుడు, వైష్ణవ వంశంలో పుట్టిన ప్రహ్లాదుడు, దైత్యాధిపతికి ప్రేమతో, పాపాన్ని తొలగించే మాటలు చెప్పాడు.
ప్రహ్లాద ఉవాచ- యో వై సర్వోపనిషదామర్థః పురుష ఈశ్వరః । తం వై సర్వగతం విష్ణుం నమస్కృత్వా బ్రవీమి తే
ప్రహ్లాదుడు ఇలా అన్నాడు: "అన్ని ఉపనిషత్తుల సారం, పరమపురుషుడు, పరమేశ్వరుడు అయిన ఆయనను, సర్వవ్యాప్తి అయిన విష్ణువును నమస్కరిస్తూ నీకు చెబుతున్నాను."
రుద్ర ఉవాచ-। ఇతి విష్ణుస్తుతిం శ్రుత్వా దైత్యరాడ్ విస్మయాన్వితః । ఉవాచ తం గురుం రోషాత్కిం త్వయోక్తం మమాత్మజే
రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: విష్ణువు స్తోత్రాన్ని విని, దైత్యరాజు ఆశ్చర్యంతో, కోపంతో గురువును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "నీవు నా కుమారుడికి ఈ మాటలు ఎందుకు నేర్పావు?"
మమాత్మజస్య దుర్బుద్ధే హరిసంస్తవమీదృశమ్ । కిమర్థముక్తవాన్జాడ్యమకార్య్యం బ్రాహ్మణోచితమ్
"ఓ మూర్ఖుడా, నా కుమారుడు హరిదేవుని స్తోత్రం ఎందుకు చెప్పాడు? ఇది అనుచితం, బ్రాహ్మణునికి తగినది కాదు, వ్యర్థమైనది."
అశ్రావ్యం మదమిత్రస్య స్తవమేతం మమాగ్రతః । బాలేనాపికృతంత్వేతత్త్వత్ప్రసాదాద్దివజాధమ
"నా శత్రువు స్తోత్రాన్ని నా ఎదుట వినిపించకూడదు. ఇది పిల్లవాడు చేసినా, అది నీ ప్రభావం వల్లే, ఓ ద్విజాధమా!"
ఇత్యుక్త్వా పరితో వీక్ష్య దైత్యరాట్క్రోధమూర్చ్ఛితః । ఉవాచ దైత్యమేకం తు బంధయైనం ద్విజాధమమ్
ఇలా చెప్పి, చుట్టూ చూసిన తర్వాత, దైత్యుల రాజు కోపంతో ఊగిపోయి, ఒక దైత్యునికి ఇలా అన్నాడు: 'ఈ బ్రాహ్మణులను లోకంలో అతి నీచుడిని బంధించు.'
ఇతిరాజవచః శ్రుత్వా స బబంధ భృగోః సుతమ్ । బధ్యమానం గురుం దృష్ట్వా ప్రహ్లాదో బ్రాహ్మణప్రియః । ఉవాచ పితరం తాత ఇదం మే నోక్తవాన్గురుః
రాజు ఆజ్ఞ విని, అతడు భృగువు కుమారుడిని బంధించాడు. తన గురువు బంధింపబడుతున్నదాన్ని చూసి, బ్రాహ్మణులను ఎంతో ప్రేమించే ప్రహ్లాదుడు తన తండ్రిని చూచి ఇలా అన్నాడు: 'తండ్రి, నా గురువు నాకు ఇది చెప్పలేదు.'
కృపయా దేవదేవస్య శిక్షితోస్మి హరేః ప్రభో । నాన్యో గురుర్మే భవతి స ఏవ ప్రేరకో హరిః
దేవతల దేవుడైన హరిదేవుని దయతోనే నాకు బోధ వచ్చింది. నాకు వేరే గురువు లేరు; హరిదేవుడే నా మార్గదర్శి.
శ్రోతా మంతా తథా వక్తా ద్రష్టా సర్వగ ఈశ్వరః । హరిరేవాక్షయః కర్త్తా నియంతా సర్వదేహినామ్ । తస్మాదనాగసో విప్రో మోక్తవ్యోఽయం గురుః ప్రభో
ఆయనే వినేవాడు, ఆలోచించేవాడు, మాట్లాడేవాడు, చూసేవాడు, అన్నీ తెలిసిన ప్రభువు. హరిదేవుడే శాశ్వత సృష్టికర్త, అన్ని జీవులకు నియంత్రణకర్త. అందువల్ల, ప్రభూ, ఈ బ్రాహ్మణుడు నిర్దోషి, ఆయనను విడిపించాలి.
రుద్ర ఉవాచ- ఇతి పుత్రవచః శ్రుత్వా హిరణ్యకశిపుస్తతః । తం బ్రాహ్మణం మోచయిత్వా స్వసుతం ప్రాహ విస్మయాత్
రుద్రుడు చెప్పాడు: తన కుమారుని మాటలు విని, హిరణ్యకశిపుడు ఆ బ్రాహ్మణుడిని విడిపించి, ఆశ్చర్యంతో తన కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
కిం వత్స త్వం భ్రమస్యేవం మిథ్యావాక్యైర్ద్విజన్మనః । కో విష్ణుః కిం తు తద్రూపం కుత్రాసౌ సంస్థితో హరిః
బిడ్డా, నీవు బ్రాహ్మణుని నోటితో ఇలాంటి అసత్య మాటలు ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? విష్ణువు ఎవరు? ఆయన రూపం ఏమిటి? హరిదేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
అహమేవేశ్వరో లోకే త్రైలోక్యాధిపతిర్యతః । మామేవార్చ్చయ గోవిందం త్యజ శత్రుం దురాసదమ్
ఈ లోకంలో నేను మాత్రమే ప్రభువు, మూడు లోకాలకు అధిపతి. నన్నే ఆరాధించు, గోవిందా; ఆ శత్రువును వదిలిపెట్టు.
అథవా శంకరం దేవం రుద్రం లోకగురుం ప్రభుమ్ । అర్చ్చయస్వాసురాధ్యక్షం సర్వైశ్వర్య్యప్రదం శివమ్
లేదా శంకరుడైన రుద్రుని, లోకగురువైన ప్రభువును, అసురాధిపతిని, సంపదలందించే శివుని ఆరాధించు.
త్రిపుండ్రధారణం కృత్వా భస్మనా దైత్యపూజితమ్ । పూజయిత్వా మహాదేవం పాశుపత్యోక్తమార్గతః
దైత్యులు పూజించే విధంగా బస్మంతో మూడు రేఖలు వేసుకుని, పాశుపతమార్గంలో మహాదేవుని ఆరాధించు.
రుద్ర ఉవాచ- ఇతి దైత్యపతేర్వాక్యం శ్రుత్వా దైత్యపురోహితాః
రుద్రుడు చెప్పాడు: దైత్యుల అధిపతి మాటలు విని, దైత్యపురోహితులు—
పురోహితా ఊచుః- ఏవమేవ మహాభాగ కురుష్వ వచనం పితుః । త్యజ శత్రుం కైటభారిం పూజయస్వ త్రిలోచనమ్
పురోహితులు అన్నారు: 'అవును మహాభాగా, నీవు తండ్రి మాటలు విను. కైటభాసురుని సంహరించిన శత్రువును వదిలిపెట్టి, త్రినేత్రుడిని ఆరాధించు.'
రుద్రాత్పరతరో దేవో నాస్తి సర్వప్రదో నౄణామ్ । పితా తవాపి తస్యైవ ప్రసాదాదీశ్వరోఽభవత్
రుద్రుని కన్నా గొప్ప దేవుడు లేడు; ఆయన మనుషులకు అన్నీ ప్రసాదిస్తాడు. నీ తండ్రికూడా ఆయన కృప వల్లే ప్రభుత్వం లభించింది.
రుద్ర ఉవాచ- ఇతి తేషాం వచః శ్రుత్వా ప్రహ్లాదో జన్మవైష్ణవం
రుద్రుడు చెప్పాడు: వారి మాటలు విని, వైష్ణవ వంశంలో జన్మించిన ప్రహ్లాదుడు—
ప్రహ్లాద ఉవాచ- అహో భగవతః శ్రేష్ఠా యన్మాయా మోహితం జగత్ । అహో వేదాంతవిదుషః సర్వలోకేషు పూజితాః
ప్రహ్లాదుడు అన్నాడు: 'అయ్యో! భగవంతుని మాయ ఎంత గొప్పదో! ఆ మాయ వల్ల ఈ లోకం మాయలో పడింది. వేదాంతాన్ని తెలిసినవారు అన్ని లోకాల్లో గౌరవించబడుతున్నారు.'
బ్రాహ్మణా అపి చాపల్యాద్వదంత్యేవం మదాన్వితాః । నారాయణః పరం బ్రహ్మ తత్వం నారాయణః పరమ్
బ్రాహ్మణులు కూడా కొంత అలసత్వంతో, మదంతో ఇలాంటి మాటలు చెబుతారు. నారాయణుడు పరబ్రహ్మ, నిజమైన తత్త్వం నారాయణుడే, ఆయనే పరముడు.
నారాయణః పరో ధ్యాతా ధ్యానం నారయణః పరమ్ । గతిర్విశ్వస్య జగతః శాశ్వతం శివమచ్యుతః
నారాయణుడే పరమధ్యేయుడు, ధ్యానం కూడా నారాయణుడే. ఆయనే జగత్తుకు శాశ్వతమైన శరణు, శుభకరుడు, మార్పులేని వాడు.