కల్పానాం సంచరశ్చైవ జగతః స్థాపనం తథా। శయనం చ హరేరప్సు పృథివ్యుద్ధరణం పునః
కల్పాల పరిభ్రమణం, జగత్తు స్థాపన, హరి జలాల్లో శయనం, భూమిని మళ్లీ పైకి తీయడం వివరించబడ్డాయి.
దశధా జన్మసంచారో భృగుశాపేన కేశవే। సన్నివేశో యుగాదీనాం సర్వాశ్రమవిభాజనమ్
భృగు శాపంతో కేశవునికి పది జన్మల సంచారం, యుగాల క్రమం, అన్ని ఆశ్రమాల విభజన వివరించబడ్డాయి.
స్వర్గస్థానవిభాగశ్చ మర్త్యానాం స్వర్గచారిణాం। పశూనాం పక్షిణాం చైవ సంభవః పరికీర్త్తితః
స్వర్గస్థానాల విభాగం, మానవులు, స్వర్గానికి వెళ్లేవారు, పశువులు, పక్షులు — వీరి ఉద్భవం కూడా వివరించబడింది.
తథా నిర్వచనం కల్పం స్వాధ్యాయస్య పరిగ్రహః। ప్రతిసర్గాః పునః ప్రోక్తా బ్రహ్మణో బుద్ధిపూర్వకాః
అలాగే కల్ప వివరణ, స్వాధ్యాయ స్వీకారం, పునః సృష్టులు, బ్రహ్మ జ్ఞానంతో చేసిన సృష్టులు వివరించబడ్డాయి.
త్రయోన్యేఽబుద్ధిపూర్వాస్తే తథా లోకానకల్పయత్। బ్రహ్మణో వదనేభ్యశ్చ భృగ్వాదీనాం సముద్భవః
మరిన్ని మూడు సృష్టులు జ్ఞానం లేకుండా జరిగాయి; అలాగే బ్రహ్మ వదనాల నుండి భృగు మొదలైన వారు పుట్టారు.
కల్పయోరంతరం ప్రోక్తం ప్రతిసంధిశ్చ సర్గయోః। భృగ్వాదీనామృషీణాం చ ప్రజాసర్గోపవర్ణనమ్
కల్పాల మధ్య వ్యవధి, సృష్టుల అనుసంధానం, భృగు మొదలైన ఋషుల సంతాన సృష్టి వివరించబడింది.
వసిష్ఠస్య చ బ్రహ్మర్షేర్బ్రహ్మత్త్వం పరికీర్త్తితమ్। స్వాయంభువస్య చ మనోస్తతశ్చాప్యనుకీర్తనమ్
వశిష్ఠుడు అనే బ్రహ్మర్షికి బ్రహ్మత్వం ఎలా కలిగిందో, స్వాయంభువుడు అనే మనువు గురించి కూడా వివరించబడింది.
ఉక్తో నాభేర్విసర్గశ్చ రజసశ్చ మహాత్మనః। ద్వీపానాం చ సముద్రాణాం పర్వతానాం చ కీర్తనమ్
రజోగుణంతో జన్మించిన మహాత్ముడు నాభి సృష్టిని, అలాగే ద్వీపాలు, సముద్రాలు, పర్వతాల వివరాలను కూడా చెప్పబడింది.
ద్వీపభేదసముద్రాణామన్తర్భావశ్చ సప్తసు। కీర్త్యన్తే యోజనాగ్రేణ యే చ తత్ర నివాసినః
ఏడు ద్వీపాల విభాగాలు, వాటిలోని సముద్రాలు, అక్కడ నివసించే ప్రజలు, వాటి యోజన పరిమాణాలతో వివరించబడ్డాయి.
తదీయాని చ వర్షాణి నదీభిః పర్వతైః సహ। జంబూద్వీపాదయో ద్వీపాః సముద్రైః సప్తభిర్వృతాః
ఆ ప్రాంతాలు, నదులు, పర్వతాలు, జంబూద్వీపం మొదలైన ద్వీపాలు, ఆరు సముద్రాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నట్టు వివరించబడింది.
అండస్యాంతస్త్విమేలోకాః సప్తద్వీపా చ మేదినీ। సూర్యాచంద్రమసోశ్చారో గ్రహాణాం జ్యోతిషాం తథా
ఆండంలో లోపల ఉన్న లోకాలు, ఏడు ద్వీపాలతో కూడిన భూమి, సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాల గమనాలు వివరించబడ్డాయి.
కీర్త్యతే ధ్రువసామర్థ్యాత్ప్రజానాం చ శుభాశుభమ్। బ్రహ్మణా నిర్మితః సౌరః స్యందనోర్థవశాత్స్వయమ్
ధ్రువుని శక్తితో ప్రాణుల శుభాశుభ ఫలితాలు చెప్పబడ్డాయి; బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించిన సూర్యుని రథం తన శక్తితో ప్రయాణిస్తుంది.
కల్పితో భగవాంస్తేన ప్రసర్పతి దివాకరః। సూర్యాదీనాం స్యందనానాం ధ్రువాదేవ ప్రవర్త్తనం
ఆ భగవంతుడు ఆ రథాన్ని రూపొందించాడు, అందువల్ల సూర్యుడు ముందుకు సాగుతాడు; సూర్యుని మొదలుకొని ఇతర గ్రహాల రథాల ప్రయాణం ధ్రువునుంచే ప్రారంభమవుతుంది.
కల్పితః శింశుమారశ్చ యస్య పుచ్ఛే ధ్రువః స్థితః। సంభవాంతే చ సంహారః సంహారాంతే చ సంభవః
శింశుమార అనే నక్షత్ర సమూహం రూపొందించబడింది, దాని తోకలో ధ్రువుడు స్థిరంగా ఉన్నాడు; సృష్టి చివర నాశనం, నాశనం తర్వాత మళ్లీ సృష్టి జరుగుతుంది.
దేవతానామృషీణాం చ మనోః పితృగణస్య చ। న శక్యం విస్తరాద్వక్తుమిత్యుక్తం చ సమాసతః
దేవతలు, ఋషులు, మనువు, పితృగణుల గురించి పూర్తిగా వివరించడం సాధ్యం కాదని, సంక్షిప్తంగా మాత్రమే చెప్పగలమని చెప్పబడింది.
అతీతానాగతానాం వై సమం స్వాయంభువేన తు। మన్వంతరేషు దేవానాం ప్రజేశానాం చ కీర్తనమ్
గత, భవిష్యత్తు కాలాల్లో ప్రతి మన్వంతరంలో స్వాయంభువుడు దేవతలు, ప్రజల అధిపతులను సమానంగా వివరించాడు.
నైమిత్తికః ప్రాకృతికస్తథైవాత్యంతికః స్మృతః। త్రివిధః సర్వభూతానాం కల్పితః ప్రతిసంచరః
ప్రాణులందరికీ మూడు విధాలుగా నాశనం జరుగుతుందని — నైమిత్తికం, ప్రాకృతికం, అత్యంతికం అని వివరించబడింది.
అనావృష్టిర్భాస్కరాచ్చ ఘోరః సంవర్త్తకానలః। మేఘాశ్చైకార్ణవా యే తు తథా రాత్రిర్మహాత్మనః
సూర్యుని వల్ల వర్షాలు లేకపోవడం, భయంకరమైన సంహారాగ్ని, ఒకే సముద్రాన్ని నింపే మేఘాలు, మహారాత్రి — ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.
సంధ్యాలక్షణముద్దిష్టం తథా బ్రాహ్మం విశేషతః। భూతానాం చాపి లోకానాం సప్తానామనువర్ణనమ్
సంధ్యాకాల లక్షణాలు, ప్రత్యేకంగా బ్రహ్మా కాలం, అలాగే భూతాలకు సంబంధించిన ఏడు లోకాల వివరాలు చెప్పబడ్డాయి.
సంకీర్త్యం తే మయా చాత్ర పాపానాం రౌరవాదయః। సర్వేషామేవ సత్వానాం పరిణామవినిర్ణయః
పాపుల కోసం ఉన్న రౌరవాది నరకాలు, అన్ని జీవుల పరిణామాలు ఇక్కడ నేను వివరించాను.
బ్రహ్మణః ప్రతిసర్గశ్చ సర్వసంహారవర్ణనమ్। కల్పేకల్పే చ భూతానాం మహతామపి సంక్షయః
బ్రహ్మదేవుని ద్వితీయ సృష్టి, సమస్త నాశనం, ప్రతి కల్పంలో కూడా గొప్ప జీవులు నశించడాన్ని వివరించబడింది.
సుసంఖ్యాయ చ బుద్ధ్వా వై బ్రహ్మణశ్చాప్యనిత్యతామ్। దౌరాత్మ్యం చైవ భోగానాం సంసారస్య చ కష్టతామ్
సరిగ్గా లెక్కించి, బ్రహ్మదేవుని నిత్యత లేదని, అనుభవాల బాధను, సంసారంలో ఉన్న కష్టాలను తెలుసుకున్నవాడు—
దుర్ల్లభత్వం చ మోక్షస్య వైరాగ్యాద్దోషదర్శనమ్। వ్యక్తావ్యక్తం పరిత్యజ్య సత్వం బ్రహ్మణి సంస్థితమ్
మోక్షం దుర్లభమని, వైరాగ్యంతో లోపాలను చూసి, వ్యక్తమయినదీ, అవ్యక్తమయినదీ వదిలేసి, సత్యంగా బ్రహ్మంలో స్థిరంగా ఉంటాడు.
నానాత్వ దర్శనాత్సుస్థస్తతస్తదభివర్త్తతే। తతస్తాపత్రయాతీతో విరూపాఖ్యో నిరంజనః
విభిన్నతను చూసి స్థిరంగా ఉండి, ఆ తరువాత తాపత్రయాలను దాటి, విరూపాక్షుడు అనే నిష్కలంకుడిగా పిలవబడతాడు.
ఆనందం బ్రహ్మణః ప్రాప్తో న బిభేతి కుతశ్చన। ఇతి కృత్య సముద్దేశః ప్రమాణస్యోపవర్ణితః
బ్రహ్మానందాన్ని పొందినవాడు ఎక్కడి నుంచైనా ఏదీ భయపడడు. ఇలా కర్తవ్యాల గురించి, ప్రమాణాల వివరాన్ని చెప్పాను.
కీర్త్యంతే జగతో యత్ర సర్గప్రలయవిక్రియాః। ప్రవృత్తిశ్చాపి భూతానాం నివృత్తీనాం ఫలాని చ
ఈ లోకంలో సృష్టి, లయ, మార్పులు, జీవుల ప్రవర్తన, వాటి ఉపశమనం, వాటి ఫలితాలు ఇలా అన్నీ వివరంగా చెప్పబడ్డాయి.
ప్రాదుర్భావో వసిష్ఠస్య శక్తేర్జన్మ తథైవ చ। సౌదాసాన్నిగ్రహస్తస్య విశ్వామిత్రకృతేన చ
వశిష్ఠుని అవతారం, శక్తి జననం, సౌదాసుని సంహారం, విశ్వామిత్రుని చేత సౌదాసుని శిక్ష ఇలా వివరించబడింది.
పరాశరస్య చోత్పత్తిరదృశ్యన్త్యాం యథా విభోః। జజ్ఞే పితౄణాం కన్యాయాం వ్యాసశ్చాపి యథా మునిః
పరాశరుని జననం, అతడు పితృదేవతల కుమార్తె ద్వారా కనిపించని ప్రభువు నుండి ఎలా పుట్టాడో, అలాగే వ్యాస మహర్షి ఎలా జన్మించాడో వివరించబడింది.
శుకస్య చ యథా జన్మ పుత్రస్య సహ ధీమతః। పరాశరస్య విద్వేషో విశ్వామిత్రకృతో యథా
ధీమంతుడైన పరాశరుని కుమారుడు శుకుడు ఎలా జన్మించాడో, విశ్వామిత్రుని వల్ల పరాశరునికి కలిగిన వైరం గురించి చెప్పబడింది.
వసిష్ఠసంభృతశ్చాగ్నిర్విశ్వామిత్రజిఘాంసయా। సంధానహేతోర్విభునా జీర్ణః కణ్వేన ధీమతా
వశిష్ఠుడు విశ్వామిత్రుని నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశంతో అగ్ని పుట్టించటం, ఆ అగ్నిని శాంతి కోసం ధీమంతుడైన కణ్వుడు ఆర్పిన విధానం వివరించబడింది.