શિવપુરાણમ્

ભગવાન વિષ્ણુએ જગતની રચના કરી અને જગતના સર્જક બ્રહ્માને પણ સર્જ્યા. વિષ્ણુની આ મહિમા જોઈને, બ્રહ્મા—જેને પિતામહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે—તેમના દ્વારા પ્રગટ થયા. પરંતુ બ્રહ્માના મનમાં તીવ્ર ઈર્ષ્યા જાગી અને તેઓ હસતાં-હસતાં વિષ્ણુને કહ્યું: "વિષ્ણુ, હું તારી રચનાનો કારણ સમજી ગયો છું; આપણાથી પણ મહાન એક છે—રૂદ્ર—આમાં કોઈ શંકા નથી." પછી બ્રહ્માએ કહ્યું: "એ પરમેશ્વર, દેવાધિદેવની કૃપાથી, તું પ્રથમ સર્જક અને સાચો રક્ષક છે. હવે હું પણ તપ દ્વારા દેવોના નેતા રૂદ્રની આરાધના કરીશ; અને તારી સાથે મળીને આખું જગત સર્જીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી." આમ કહીને, કમળમાંથી જન્મેલા પવિત્ર બ્રહ્માએ વિષ્ણુને વિનંતી કરી અને તપ દ્વારા શંકરને પ્રાપ્ત કર્યા. તેઓએ શંકરને કહ્યું: "દેવાધિદેવ, જગતના સ્વામી, મહાસ્વામી! વિષ્ણુ તમારા ડાબા ભાગમાંથી જન્મ્યા છે અને હું તમારા જમણા ભાગમાંથી. અચ્યૂત વિષ્ણુએ મારા સાથે મળીને આખું જગત સર્જ્યું—હું તો તમારી શક્તિ પર આધાર રાખીને ઈર્ષ્યાવશ થઈને તેમને નિંદ્યા કરી હતી. મારા સ્વભાવને કારણે હું શ્રેષ્ઠ નથી; હકીકતમાં, આપણા બંનેનું મૂળ તમે જ છો, કેમ કે આપણે સમાન છીએ. જેમ તમે પૂર્વે ભક્તિથી તેમને કૃપા આપી હતી, તેમે શંકર, મને પણ એ બધું આપો." આવી વિનંતી પર, ભગવાન શંકરે, જે ભગાના ચક્ષુનો વિનાશક છે અને દયાના ખજાના છે, ન્યાયપૂર્વક બધું તેમને પણ આપ્યું. ભગવાન પાસેથી સર્વાત્મા-પદ પ્રાપ્ત કરીને, બ્રહ્મા તરત જ પરમ પુરુષ વિષ્ણુને મળવા દોડી ગયા. તેઓ દૂધના મહાસાગરની પવિત્ર નગરીમાં, સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન, સોનાં અને રત્નોથી શોભાયમાન, મનથી રચાયેલા દિવ્ય મહેલમાં પહોંચ્યા. ત્યાં વિષ્ણુ અનંત શય્યા ઉપર સુતેલા હતા, કમળની જેમ આંખો, ચાર ભુજાઓ, સુંદર દેહ, સર્વાંગી આભૂષણે શોભિત. તેમના હાથમાં શંખ અને ચક્ર, મુખ ચંદ્રમંડળ જેવું, વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સનો ચિહ્ન, અને મુખે મીઠી, કૃપાળુ સ્મિત હતું. વિષ્ણુના ચરણો પૃથ્વી રૂપે કમળહસ્તની સ્પર્શથી લાલા પડ્યા હતા, જાણે દૂધના મહાસાગર પર અમૃતમાં આરામ કરતાં હોય, અને તેઓ યોગનિદ્રામાં સુતેલા હતા. અંધકારથી તેઓ કાલરૂદ્ર રૂપે ઓળખાય છે; રજોગુણથી સોનાથી ઉત્પન્ન; સત્ત્વથી સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ; અને પરતત્વમાં મહેશ્વર છે. આ પરમ પુરુષને જોઈને, બ્રહ્માએ સાહસપૂર્વક કહ્યું: "વિષ્ણુ, હું તને પચાવી લઉં છું, જેમ તું પોતે કદી પોતાને પચાવી લીધો હતો." બ્રહ્માના આ શબ્દો સાંભળીને, મહાબાહુ વિષ્ણુ જાગ્યા, પિતામહને જોયા અને હળવું સ્મિત આપ્યું. ત્યાં, બ્રહ્માએ પોતાના મહાત્મ્યથી વિષ્ણુને પચાવી લીધા અને તરત જ પોતાના ભ્રૂમધ્યમાંથી તેમને ફરીથી સર્જ્યા. એ સમયે, ચંદ્રથી શોભિત ભગવાન, જે સ્વરૂપથી પર છે, બંનેનું સાક્ષી બનવા માટે પ્રગટ થયા. જેમણે પહેલા તેમને વરદાન આપ્યું હતું, તે પરમ ભગવાન બ્રહ્મા અને નારાયણ જ્યાં ઊભા હતા ત્યાં પધાર્યા. બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ આનંદ અને વિસ્મયથી, અને થોડી ભય અને જિજ્ઞાસાથી, ભગવાનની પ્રશંસા કરી અને દૂરસ્થ રહી વારંવાર નમસ્કાર કર્યા. પિનાકધારી ભવ, દયાળુ ભગવાન, તેમને દયાભાવથી જોયા અને પછી તેમના દ્રષ્ટિપથમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. હવે, દરેક કલ્પમાં રૂદ્રના અવતરણનું કારણ શું છે અને કેવી રીતે બ્રહ્માની સર્જન પ્રક્રિયા ચાલુ રહે છે, તે હું વર્ણવું છું. દરેક કલ્પમાં, બ્રહ્મા, જે બ્રહ્માંડમાંથી જન્મ્યા છે, જીવોની રચના કર્યા પછી પણ, તેમની વૃદ્ધિ ન થતાં ખૂબ દુઃખી અને ગૂંચવણમાં પડી જાય છે. તેમના દુઃખને દૂર કરવા અને પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે, દરેક કલ્પમાં, સમયરૂપે રૂદ્ર, દેવોના નાથ, પ્રગટ થાય છે. પરમેશ્વર મહેશના સંકેતથી, વાદળી અને લાલ રંગના, રૂદ્ર બ્રહ્માના પુત્ર બની પ્રગટ થાય છે અને તેમનું સહાય કરે છે—જ્યાં કે જન્મે નાના છે. એ ભગવાન, શક્તિના સ્વામી, અનાદિ અને અનંત, દુઃખરહિત, સર્વજીવોને સંકોચનારા, પરમેશ્વરપદે સ્થિત છે અને પોતે પોતાના વિધિને અનુસરે છે. તેમનું નામ પણ નામથી પર છે, તેમનું સ્વરૂપ પણ અનન્ય છે, તેઓ સર્વકર્મોમાં સમર્થ છે અને સંહિતાના નિયમોને અનુસરે છે. તેઓ હજાર સૂર્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિથી પ્રગટ થાય છે, માથે અર્ધચંદ્ર, ગળામાં સાપોના હાર, હાથમાં સાપના વળયો, કમરમાં મુંજ ઘાસની પટ્ટી. તેમના શરીરે જલંધર, બ્રહ્મા અને ઇન્દ્રના ખોપરાના ખંડોથી શોભા છે, અને જટાઓ ગંગાના જળથી અર્ધ ભીંજાયેલી, પીળી અને તાંબાની છે. તેઓ પર્વત જેવું સુંદર રૂપ ધરાવે છે, તૂંડના તૂટેલા અંકુરોથી દબાયેલા, અને ડાબી કાન પાસે ગોળ આભૂષણ છે. તેઓ મહાન વૃષભ (નંદી) પર આરૂઢ છે, અવાજ મેઘ જેવો ગર્જનારો છે, અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે, અને અસીમ બલ અને પરાક્રમ ધરાવે છે. આવા ભયાનક અને મહિમાવંત સ્વરૂપે, મહેશ્વરે બ્રહ્માની પુત્રીને જ્ઞાન આપ્યા પછી સર્જન કાર્યમાં સહાય કરી. આમ, રૂદ્રની કૃપાથી દરેક કલ્પમાં, પ્રજાપતિના રૂપમાં સતત સર્જનપ્રવાહ ચાલે છે. એક વખત, જ્યારે બ્રહ્માએ તેમને સર્જન માટે વિનંતી કરી, ત્યારે વાદળી-લાલ રૂદ્રે પોતાના મનથી સ્વરૂપે સમાન એવા અનેક જીવો સર્જ્યા. તેમણે જટાધારી, નિર્ભય, વાદળી-કંઠ, ત્રિનેત્રધારી, વૃદ્ધિ અને મૃત્યુથી રહિત, તેજસ્વી ભાલા અને ઉત્તમ શસ્ત્રો ધારણ કરનારા જીવો સર્જ્યા. એ જીવોએ આખું ચૌદભુવન આવરી લીધું. આવા અનેક પ્રકારના રૂદ્રોને જોઈને, પિતામહ બ્રહ્માએ રૂદ્રને કહ્યું: "દેવાધિદેવ, દેવોના સ્વામી, લાલ આંખવાળા, તું અન્ય જીવો પણ સર્જ; કલ્યાણ થાઓ. આ જીવો મૃત્યુધર્મી છે.