શિવપુરાણમ્

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વાયો શંકરવિગ્રહ તત્સમો ન હિ વક્તાસ્તિ ત્રૈલોક્યેષ્વપરઃ પ્રભુઃ

હે વાયુ, અમને આ બધું શંકર ભગવાનના સ્વરૂપ વિશે કહો. ત્રણેય લોકમાં તમારી બરાબરીનો બોલનાર કે બીજો કોઈ સ્વામી નથી.

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં મહર્ષીણાં પ્રભંજનઃ સંસ્મૃત્ય શિવમીશાનં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

મહર્ષિઓના આ વચન સાંભળી, પ્રભંજન નામના મહાન ઋષિએ શિવ ભગવાનને સ્મરણ કરીને કહેવાનું શરૂ કર્યું.

પુરા સાક્ષાન્મહેશેન શ્રીકંઠાખ્યેન મન્દરે દેવ્યૈ દેવેન કથિતં જ્ઞાનં પાશુપતં પરમ્

પહેલાં મહેશ્વર, જેમને શ્રીકંઠ પણ કહે છે, એ દેવીએ મંદર પર્વત પર પાશુપત જ્ઞાન આપ્યું હતું.

તદેવ પૃષ્ટં કૃષ્ણેન વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના પશુત્વં ચ સુરાદીનાં પતિત્વં ચ શિવસ્ય ચ

એ જ જ્ઞાન વિશ્વના મૂળ એવા વિષ્ણુરૂપ કૃષ્ણે પૂછ્યું હતું—દેવતાઓ અને બીજા જીવોના પશુપણ અને શિવના સ્વામિત્વ વિશે.

યથોપદિષ્ટં કૃષ્ણાય મુનિના હ્યુપમન્યુના તથા સમાસતો વક્ષ્યે તચ્છૃણુધ્વમતંદ્રિતાઃ

મુનિ ઉપમન્યુએ કૃષ્ણને જે રીતે સમજાવ્યું હતું, એ જ રીતે હું પણ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું. તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

પુરોપમન્યુમાસીનં વિષ્ણુઃકૃષ્ણવપુર્ધરઃ પ્રણિપત્ય યથાન્યાયમિદં વચનમબ્રવીત્

પહેલાં વિષ્ણુ, કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરીને, બેઠેલા ઉપમન્યુ પાસે ગયો અને યોગ્ય રીતે વિનમ્રતાપૂર્વક આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ દેવ્યૈ દેવેન ભાષિતમ્ દિવ્યં પાશુપતં જ્ઞાનં વિભૂતિં વાસ્ય કૃત્સ્નશઃ

હે ભગવન, હું ઈચ્છું છું કે દેવીએ દેવ પાસેથી જે દિવ્ય પાશુપત જ્ઞાન સાંભળ્યું, અને તેમની સમગ્ર મહિમા, એ બધું હું સાંભળું.

કથં પશુપતિર્દેવઃ પશવઃ કે પ્રકીર્તિતાઃ કૈઃ પાશૈસ્તે નિબધ્યંતે વિમુચ્યંતે ચ તે કથમ્

પશુપતિ દેવ પશુઓના સ્વામી કેવી રીતે છે? કોને પશુ કહેવાય છે? કયા બંધનોથી એ બંધાય છે અને કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?

ઇતિ સંચોદિતઃ શ્રીમાનુપમન્યુર્મહાત્મના પ્રણમ્ય દેવં દેવીં ચ પ્રાહ પુષ્ટો યથા તથા

મહાન આત્માવાળા ઉપમન્યુએ આમ પ્રેરણા મળતાં, ભગવાન અને દેવીને વંદન કરીને, પૂછ્યા પ્રમાણે જવાબ આપ્યો.

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતાશ્ચ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ પશવઃ પરિકીર્ત્યંતે સંસારવશવર્તિનઃ

બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી બધા જ દેવોના દેવ, ત્રિશૂલધારી ભગવાનના પશુ કહેવાય છે, અને સંસારમાં બંધાયેલા છે.

તેષાં પતિત્વાદ્દેવેશઃ શિવઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઃ મલમાયાદિભિઃ પાશૈઃ સ બધ્નાતિ પશૂન્પતિઃ

એ બધાના સ્વામી હોવાથી શિવને પશુપતિ કહેવામાં આવે છે. માલ, માયા વગેરે બંધનોથી ભગવાન પશુઓને બાંધે છે.

સ એવ મોચકસ્તેષાં ભક્ત્યા સમ્યગુપાસિતઃ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયાકર્મગુણા અમી

ભક્તિપૂર્વક સાચા રીતે પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે એ જ ભગવાન તેમને મુક્તિ આપે છે. ચોવીસ તત્વો—માયા, કર્મ અને ગુણ—આ બધું છે.

વિષયા ઇતિ કથ્યન્તે પાશા જીવનિબન્ધનાઃ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યંતાન્ પશૂન્બદ્ધ્વા મહેશ્વરઃ

આ બધું વિષયરૂપ છે, જે જીવને બાંધે છે. મહેશ્વર બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના પશુઓને આથી બાંધે છે.

પાશૈરેતૈઃ પતિર્દેવઃ કાર્યં કારયતિ સ્વકમ્ તસ્યાજ્ઞયા મહેશસ્ય પ્રકૃતિઃ પુરુષોચિતામ્

આ બધાં બંધનોથી ભગવાન દરેકને પોતપોતાનું કામ કરાવે છે. મહેશ્વરની આજ્ઞાથી પ્રકૃતિ પુરુષને યોગ્ય ફળ આપે છે.

બુદ્ધિં પ્રસૂતે સા બુદ્ધિરહંકારમહંકૃતિઃ ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાપઞ્ચકં તથા

પ્રકૃતિ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે; એ બુદ્ધિથી અહંકાર થાય છે; અહંકારથી દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, અને પાંચ તન્માત્રા પણ થાય છે.

શાસનાદ્દેવદેવસ્ય શિવસ્ય શિવદાયિનઃ તન્માત્રાણ્યપિ તસ્યૈવ શાસનેન મહીયસા

દેવોના દેવ, કલ્યાણ આપનારા શિવની આજ્ઞાથી—even તન્માત્રાઓ પણ તેમની મહાન આજ્ઞાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ ભાવયંત્યનુપૂર્વશઃ બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં દેહિનાં દેહસંગતિમ્

બધા મહાભૂત તત્વો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે, જે બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના બધાં જીવધારીઓના શરીરનું બંધારણ કરે છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ જનયંતિ શિવાજ્ઞયા અધ્યવસ્યતિ વૈ બુદ્ધિરહંકારોભિમન્યતે

મહાન તત્ત્વો બધાં શિવજીના આદેશથી જન્મે છે; બુદ્ધિ સમજ કરે છે અને અહંકાર પોતાનું માને છે.

ચિત્તં ચેતયતે ચાપિ મનઃ સંકલ્પયત્યપિ શ્રોત્રાદીનિ ચ ગૃહ્ણન્તિ શબ્દાદીન્વિષયાન્ પૃથક્

મન અનુભવ કરે છે અને ઇચ્છા પણ ઊપજાવે છે; કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો દરેક પોતપોતાના વિષય, જેમ કે અવાજ વગેરે, જુદાં જુદાં પકડી લે છે.

સ્વાનેવ નાન્યાન્દેવસ્ય દિવ્યેનાજ્ઞાબલેન વૈ વાગાદીન્યપિ યાન્યાસંસ્તાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

દરેક વસ્તુ પોતાની સ્વભાવ પ્રમાણે જ કરે છે, બીજાની રીતે નહિ; ભગવાનના દિવ્ય આદેશથી વાણી અને અન્ય કર્મેન્દ્રિયો પણ એમ જ સ્થિર છે.

યથા સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ નાન્યત્કિંચિચ્છિવાજ્ઞયા શબ્દાદયોપિ ગૃહ્યંતે ક્રિયન્તે વચનાદયઃ

દરેક પોતાનું કામ જ કરે છે, બીજું કશું નહિ, શિવજીના આદેશથી; અવાજ વગેરે ગ્રહણ થાય છે અને બોલવું જેવા કર્મો થાય છે.

અવિલંઘ્યા હિ સર્વેષામાજ્ઞા શંભોર્ગરીયસી અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં સંપ્રયચ્છતિ

શંભુનો આદેશ બધાને માટે અટલ અને સર્વોપરી છે; તે બધા જીવોને અવસર આપે છે.

આકાશઃ પરમેશસ્ય શાસનાદેવ સર્વગઃ પ્રાણાદ્યૈશ્ચ તથા નામભેદૈરંતર્બહિર્જગત્

આકાશ પરમેશ્વરના આદેશથી સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ જ રીતે, શ્વાસ અને નામના ભેદથી જગત અંદર અને બહાર રહે છે.

બિભર્તિ સર્વં શર્વસ્ય શાસનેન પ્રભઞ્જનઃ હવ્યં વહતિ દેવાનાં કવ્યં કવ્યાશિનામપિ

પવન સર્વશક્તિમાન શર્વના આદેશથી બધું જાળવે છે; તે દેવતાઓ માટે હવન અને પિતૃઓ માટે પિંડ પણ પહોંચાડે છે.

પાકાદ્યં ચ કરોત્યગ્નિઃ પરમેશ્વરશાસનાત્ સંજીવનાદ્યં સર્વસ્ય કુર્વત્યાપસ્તદાજ્ઞયા

અગ્નિ પરમેશ્વરના આદેશથી રસોઈ અને અન્ય કામ કરે છે; પાણી એ આદેશથી સર્વને જીવંત કરે છે અને બીજા કાર્યો પણ કરે છે.

વિશ્વમ્ભરા જગન્નિત્યં ધત્તે વિશ્વેશ્વરાજ્ઞયા દેવાન્પાત્યસુરાન્ હંતિ ત્રિલોકમભિરક્ષતિ

પૃથ્વી વિશ્વનાથના આદેશથી હંમેશાં જગતને ધારણ કરે છે; તે દેવતાઓને પોષે છે, અસુરોને નાશે છે અને ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરે છે.

આજ્ઞયા તસ્ય દેવેન્દ્રઃ સર્વૈર્દેવૈરલંઘ્યયા આધિપત્યમપાં નિત્યં કુરુતે વરુણસ્સદા

તેના આદેશથી દેવરાજ ઇન્દ્ર અને બધા દેવતાઓ અવિચલિતપણે જળ પર રાજ કરે છે; વરુણ હંમેશાં તેનું સંચાલન કરે છે.

પાશૈર્બધ્નાતિ ચ યથા દંડ્યાંસ્તસ્યૈવ શાસનાત્ દદાતિ નિત્યં યક્ષેન્દ્રો દ્રવિણં દ્રવિણેશ્વરઃ

એ જ આદેશથી દંડને પાત્રોને બંધાઈ દે છે; યક્ષરાજ હંમેશાં ધનના સ્વામી તરીકે ધન આપે છે.

પુણ્યાનુરૂપં ભૂતેભ્યઃ પુરુષસ્યાનુશાસનાત્ કરોતિ સંપદઃ શશ્વજ્જ્ઞાનં ચાપિ સુમેધસામ્

પુણ્ય પ્રમાણે, એ પુરુષના આદેશથી જીવોને સંપત્તિ આપે છે; અને વિદ્વાનોને સદા માટે જ્ઞાન આપે છે.